🔹 1-топ: Топырақ картасы, ендік зоналық және биіктік белдеулік заңдылықтары
1. Топырақ картасы дегеніміз не және оның мазмұны қалай бейнеленеді?
Топырақ картасы – бұл кез келген аумақтағы топырақтың кеңістіктік орналасуының белгілі бір масштабта картографиялық негізде графикалық бейнеленуі.
2. Қазақстанның алуан түрлі табиғат жағдайлары топырақтың қандай қасиеттеріне тікелей әсер етеді?
Табиғат жағдайлары топырақтың кескіні мен қалыңдығына, құрылымы мен механикалық құрамына және қарашіріктің мөлшеріне әсер етеді.
3. Ендік зоналық заңдылығы дегеніміз не және ол Қазақстан аумағында қалай көрініс табады?
Ендік зоналық – табиғат компоненттерінің экватордан полюске қарай заңды өзгеруі. Қазақстанда топырақ түрлері ендік бағытта таралған, яғни олар елдің солтүстігінен оңтүстігіне қарай өзгереді.
4. Таулы аймақтардағы биіктік белдеулігінің мәні неде және ондағы топырақ атаулары неге сәйкес келеді?
Тауларда абсолютті биіктіктің артуына қарай табиғи жағдайлардың заңды өзгеруі немесе биіктік белдеуі байқалады, топырақ түрлері тау етегінен шыңына қарай өзгереді. Тауларда топырақ түрлерінің атаулары өсімдік түріне сәйкес келеді.
5. Қазақстан аумағындағы жазық зоналық топырақтар мен таулы облыс топырақтарының пайыздық үлесі қандай?
Бедерлі және климаттық жағдайға сәйкес, Қазақстан аумағының 86%-ын зоналық жазық топырақ (кара, қызғылт, қоңыр, сұрғылт) алып жатыр. Ал қалған 12,5%-ын таулы облыстардың топырағы алып жатыр.
🔹 2-топ: Қара және қызғылт топырақтардың сипаттамасы мен шаруашылықтағы маңызы
1. Қазақстанда қара топырақ қай аймақтарда таралған және оның жалпы көлемі қанша?
Қара топырақ Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігінде және 52–53° солтүстік ендігіне дейінгі жерлерінде таралған. Ол ел аумағының 9,5%-ға жуығын, яғни 25,5 млн гектарды алып жатыр.
2. Қара топырақты аймақтардың климаттық ерекшелігі қандай және бұл жерлер қалай пайдаланылады?
Қара топырақты жерлер жауын-шашынның жылдық мөлшері 300–600 мм-ді құрайтын жақсы ылғалды аумақтарда таралған. Олар мәдени дақылдар егу үшін пайдаланылады және республиканың негізгі астық өндіретін алқабы саналады.
3. Қызғылт топырақ еліміздің қай өңірлерін қамтиды және оның республикадағы үлесі қандай?
Қызғылт топырақ Орталық Қазақстанның көпшілік бөлігін, Каспий маңы ойпатының солтүстігін және Батыс-Сібір жазығының оңтүстік-шығысын алып жатыр. Ол республика аумағының 34%-ын (90,6 млн га) құрайды.
4. Қызғылт топырақ қандай қосалқы түрлерге бөлінеді және олардың құрамындағы қарашірік мөлшері қанша?
Қызғылт топырақ үш қосалқы түрге бөлінеді: қызғылт, күрең қызғылт және ашық қызғылт. Күрең қызғылт және қызғылт топырақтың құрамында қарашірік 3–4,5%, ал ашық қызғылт топырақта 2–3% болады.
5. Қызғылт топырақтың түзілу жағдайлары мен механикалық құрамының сипаты қандай?
Ол жылдық жауын-шашыны 200–300 мм, ылғалдылығы жеткіліксіз, сирек аласа шөпті жерлерде түзіледі. Механикалық құрамы жағынан су өткізгіштігі төмен, сазды және құмды түрлеріне жатады.
🔹 3-топ: Қоңыр, сұрғылт қоңыр және таулы аймақтардың топырақ жамылғысы
1. Күрең қызғылт және қызғылт топырақтарда қандай мәдени дақылдар өсіріледі?
Бұл жерлер суарылмайтын егіншаруашылығы мен малшаруашылығына жарамды. Мұндай жерлерде бидайдың қатты сұрыптары, жүгері, сұлы, күнбағыс және бақша дақылдары өсіріледі.
2. Қоңыр және сұрғылт қоңыр топырақтар қай аймақтарда кездеседі және олардың басты химиялық ерекшелігі неде?
Олар 48° с.е. оңтүстікке қарай Қазақстанның оңтүстік бөлігін қамтиды (44%-ды алады). Қарашірік аз (1–2%), беткі қабаттан 15–25 см жерде сортаң және карбонатты қабаттар басталады, аналық жынысында гипс көп болады.
3. Қоңыр және сұрғылт қоңыр топырақтар қандай климаттық жағдайда қалыптасады?
Бұл топырақтар жазы ыстық және қысы суық жерлерде, жауын-шашынның жылдық мөлшері 80–100 мм-ді құрайтын континенттік климат жағдайында түзіледі.
4. Сауыр-Тарбағатай, Алтай және Тянь-Шань тауларында топырақтың қандай түрлері мен белдеулері кездеседі?
Тянь-Шаньда сұр топырақ, таулы қоңыр, таулы шалғынды, субальпілік және альпілік топырақ араласып келеді. Сауыр-Тарбағатай мен Алтайда таулы қызғылт, таулы қара топырақ, сұр орманды ортаңғы тау белдеуі, субальпілік және альпілік топырақтар кездеседі.
5. Таулы аймақтардағы қара, қоңыр және қызғылт топырақтарды егін шаруашылығына пайдаланудың алғышарты қандай?
Тау жыныстары тасты және шақпатасты келетіндіктен, бұл жерлерді егін шаруашылығына (дәнді-дақылдар, көгөніс, жеміс-жидек өсіруге) пайдалану үшін алдымен міндетті түрде тастан тазарту қажет.