1-жұп: Қазақстанның су қорлары және өзендердің жалпы өлшемдері
1. Тұщы судың тіршіліктегі рөлі мен орны туралы ғалымдар не дейді және Қазақстанның әлемдік деңгейдегі көрсеткіші қандай?
В.И. Вернадский тұщы суды барлық химиялық элементтердің ішінде тек 🔗тіршілікпен байланыстысы деп ерекшелеген. Бұл баға жетпес ресурс қоры бойынша Қазақстан ($200 \text{ км}^3$) әлемде 🌍60-орында тұр.
2. Еліміздегі өзендердің жалпы саны мен ұзындық көрсеткіштері қандай және көрші мемлекетпен салыстырғанда бұл қандай деңгейді көрсетеді?
Уақытша ағыстарды қосқанда жалпы саны 🔢85 мың, ал жалпы ұзындығы 📏433 мың км құрайды. Бұл Ресеймен салыстырғанда 📉3 есе аз, яғни еліміз өзен суына онша бай емес.
3. Қазақстан аумағындағы ұзындығы 1000 шақырымнан асатын ірі өзендер жүйесіне қай өзендер жатады?
Елімізде мұндай аса ірі 🌊7 өзен бар. Олар: 🏔️Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Тобыл, Шу және Іле өзендері (101-сурет).
2-жұп: Өзен гидрологиясының негізгі заңдылықтары мен есептеулері
1. Гидрологияда «өзен ағысы» мен «су шығыны» ұғымдары қалай сипатталады және олардың өлшем бірлігі қандай?
Өзен ағысы белгілі бір уақытта ағып өткен су мөлшерін білдірсе, ⏱️1 секунд ішіндегі өзен ағысы 💧су шығыны деп аталады және ол 🧊куб метрмен ($м^3/с$) өлшенеді.
2. Өзеннің құламасы мен еңістігі дегеніміз не және Жайық өзенінің еңістігі қандай формуламен анықталған?
Құлама — бастауы мен сағасының 📐абсолюттік биіктіктерінің айырмасы. Еңістік — құламаның өзен ұзындығына қатынасы. Жайық үшін: $68700 \text{ см} / 2428 \text{ км} = 28 \text{ см/км}$.
3. Жазық және тау өзендерінің ағыс жылдамдықтары мен еңістік шамаларында қандай айырмашылықтар бар?
Жазық өзендерінің еңістігі шамалы болғандықтан ағысы 🐢баяу болады. Ал тау өзендерінде еңістік шамасы өте жоғары, сондықтан ағыс жылдамдығы да ⚡жоғары ($300-500 \text{ см/км}$) келеді.
3-жұп: Климаттың өзен режиміне әсері және жасанды су жүйелері
1. А.И. Воейковтың заңдылығы бойынша климат өзендердің қоректену типіне және олардың жиілігіне қалай әсер етеді?
«Өзен — климаттың туындысы». Сондықтан жазық өзендері ❄️қар суымен, ал тау өзендері 🌧️жаңбыр мен мұздық суларымен (аралас) қоректенеді. Ел аумағының мөлшермен 1/5 бөлігінде өзен торы ❌мүлдем жоқ.
2. Өзендердегі су басу мен су тасу құбылыстарының айырмашылығы неде және оған қарсы қандай шаралар қолданылады?
Су жайылуы (басу) қар еруімен байланысты 🌸көктемде қайталанады. Су тасу — қысқа мерзімдегі 📈күрт көтерілу. Алдын алудың ең тиімді жолы — 🏗️суқоймаларын салу арқылы ағысты реттеу.
3. Сәтбаев атындағы Ертіс–Қарағанды каналының бірегей техникалық сипаттамасы мен маңызы қандай?
Бұл ТМД-да ұзындығы бойынша екінші ($440 \text{ км}$) орындағы канал. Ондағы қуатты насостар суды біртіндеп ⛰️400 м биіктікке көтереді. Канал 🏬Қарағанды, Теміртау, Екібастұз және Астананың бір бөлігін сумен қамтамасыз етеді.