🔹 1-топ: Ішкі сулар және Қазақстан өзендерінің жалпы сипаттамасы
1. Тұщы судың табиғат пен адам өміріндегі маңызын ғалым В.И. Вернадский қалай сипаттаған және Қазақстан бұл ресурс қоры бойынша әлемде нешінші орында?
В.И. Вернадский: «Тұщы су тіршілік үшін жаралғандай, барлық химиялық элементтердің ішінде сол ғана тіршілікпен байланысты» деп жазған. Тұщы судың барлық түрлерінің қоры бойынша (200 км³) Қазақстан әлемде 60-орында тұр.
2. Қазақстан аумағындағы өзендердің жалпы саны мен ұзындығы қанша және еліміздегі ұзындығы 1000 км-ден асатын 7 өзенді атаңыз.
Уақытша ағыстарды қосқанда өзендердің жалпы саны 85 мың, ал жалпы ұзындығы 433 мың км құрайды. Ұзындығы 1000 км-ден асатын 7 өзен бар, олар: Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Тобыл, Шу және Іле.
3. Географияда «өзен ағысы» және «су шығыны» дегеніміз не, олар қалай өлшенеді?
Өзен ағысы – өзен арнасы арқылы белгілі бір уақыт аралығында ағып өткен су мөлшері. Ал 1 секунд ішіндегі өзен ағысы су шығыны деп аталады және ол куб метрмен (м³/с) өлшенеді.
4. Қазақстан өзендері қандай мұхит пен ішкі тұйық көлдер алаптарына жатады және ең суы мол өзен қайсы?
Республиканың барлық өзендері Солтүстік Мұзды мұхитқа және ішкі тұйық көлдер алаптарына (Каспий, Арал теңіздері, Балқаш-Алакөл тобы, Теңіз көлі) құяды. Бүкіл Қазақстанның ең ұзын әрі суы мол өзені — Ертіс.
🔹 2-топ: Өзендердің гидрологиялық сипаттамасы, режимі және каналдар
1. Өзеннің құламасы мен еңістігі дегеніміз не және Жайық өзенінің еңістігі мысал ретінде қалай есептелген?
Өзеннің құламасы — оның бастауы мен құяр сағасының абсолюттік биіктіктерінің айырмасы. Өзеннің еңістігі — құламасының (см есебімен) өзеннің жалпы ұзындығына қатынасы. Жайықтың еңістігі: 68 700 см / 2 428 км = 28 см/км.
2. А.И. Воейковтың «Өзен — климаттың туындысы» деген классикалық фразасы Қазақстан өзендерінің қоректенуі мен режимінде қалай көрініс табады?
Климат өзендердің жиілігі мен қоректенуіне әсер етеді: жазық өзендері қар суымен, ал тау өзендері жаңбыр мен мұздық (аралас) суымен қоректенеді. Өзен режимінде климатқа байланысты судың қайтуы (сабасы), су тасуы және су жайылуы (көктемгі қар еруінен болатын ең жоғарғы деңгей) байқалады.
3. Өзен суының басуы мен тасуының басты себептері қандай және оның алдын алудың ең мықты тәсілі не болып табылады?
Су басудың себептері — қардың күрт еруі, мұз кептелісі, нөсер жаңбырлар және суқоймалардан су жіберу. Су тасуы — қысқа мерзімде судың күрт көтерілуі. Алдын алудың ең мықты тәсілі — суқоймаларын салу арқылы ағыс мөлшерін реттеу.
4. Еліміздегі Сәтбаев атындағы Ертіс–Қарағанды каналының ерекшелігі мен шаруашылықтағы маңызы қандай?
Бұл канал ТМД-да ұзындығы бойынша екінші (440 км) және Қазақстандағы аса ірі гидротехникалық құрылыс. Ол қуатты насостар арқылы суды біртіндеп 400 м биіктікке көтереді. Канал Қарағанды, Теміртау, Екібастұз және Астана қаласының бір бөлігін сумен қамтамасыз етеді.