🔹 1-топ: Көлдердің анықтамасы, таралуы және жіктелу белгілері
1. Географияда «көл» деп нені атайды және олардың өзендерден басты айырмашылығы қандай?
Құрлықтың мұхиттармен тікелей байланысы жоқ, сумен толтырылған тұйық ойыстарын көл деп атайды. Олар өзендерден баяу ағысымен ерекшеленеді. Көлдер Жер бетінің 2%-ға жуығын (2,7 млн км²) алып жатыр.
2. Көлдердің Жер бетінде таралып орналасуына қандай жағдайлар әсер етеді және Қазақстанның қай өңірлерінде көлдер көп шоғырланған?
Көлдердің таралуына климат, жер бедері және көл қазаншұңқырларының пайда болуы (тектоникалық қозғалыстар, тау жыныстарының құрамы, өзен, мұздық, жел әрекеті) әсер етеді. Қазақстанда көлдердің саны бойынша көпшілігі — Алматы облысында, ал ең көп ауданы Шығыс Қазақстанда орналасқан.
3. Аумақтың «көлділігі» дегеніміз не және Қазақстанның жалпы көлділік көрсеткіші қалай есептеледі?
Аумақтың көлділігі дегеніміз — көлдердің жалпы ауданының қарастырылып отырған ауданына пайызбен алғандағы қатынасы. Қазақстандағы көлдердің барлық ауданы 45 мың км², ал елдің жалпы ауданы 2 725 мың км² болғандықтан, көлділік көрсеткіші шамамен 1,65% немесе 1,7% болады.
4. Көлдердің алғашқы төрт классификациялық белгісі (ауданы, су режимі, минералдануы, су массасы) бойынша қандай түрлері ажыратылады?
1) Сандық көрсеткіші (ауданы) бойынша: кіші, орташа, ірі, өте ірі, аса ірі және теңіз-көлдер. 2) Су режимі бойынша: ағынды және ағынсыз. 3) Минералдануы бойынша: тұщы (1 г/л-ге дейін) және тұзды (1 г/л-ден жоғары). 4) Су массасының пайда болуы бойынша: қалдық (реликтілік — Каспий, Арал) және атмосфералық көлдер болып бөлінеді.
🔹 2-топ: Көл қазаншұңқырларының түрлері, маңызы және жасанды суқоймалары
1. Пайда болу жағдайына қарай көл қазаншұңқырлары қандай түрлерге бөлінеді және оларға қандай мысалдар бар?
Көл қазаншұңқырлары: тектоникалық (Каспий, Арал, Балқаш т.б.), ойыстық/суффозиялық (Солтүстік Қазақстанның дала табақшалары), бөгеттік (Жасылкөл), эолдық (Сілетітеңіз, Теке), мұздық кар және мореналық көлдер, сондай-ақ ескі арналы, жайылымдық және атыраулық көлдер болып бөлінеді.
2. Көлдердің адам өмірі мен шаруашылығындағы маңызы қандай және олардан қандай пайдалы қазбалар өндіріледі?
Көлдер — тұщы судың, азықтық өнімдердің, шикізаттың көзі, сонымен қатар кеме қатынасы мен туризм орталығы ретінде пайдаланылады. Көл қазаншұңқырларында шымтезек пен тұз шөгінділері түзіледі. Мысалы, Үлкен Қалқаман, Үлкен Тобылжан және Жақсықылыш көлдерінде ірі тұз өндірісі жүргізіледі.
3. Жасанды көлдер (суқоймалары) не үшін жасалады және Ертіс өзеніндегі суқоймалар каскадына қандай нысандар жатады?
Суқоймалары өзен ағыстарын жыл бойында реттеп, шаруашылыққа су жинау үшін жасалады. Ертіс өзеніндегі ірі каскадқа Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі суқоймалары жатады. Олар электр энергиясын өндіру, сумен қамтамасыз ету, егістік суару, кеме қатынасы мен балық аулау үшін бірігіп қызмет етеді.
4. Суқоймаларын салудың қандай тиімсіз тұстары мен экологиялық зардаптары бар?
Суқоймаларын салғанда елді мекендер, шабындықтар мен егістік жерлер су астында қалады. Су бетінен ылғал көп буланып, су ресурстары азаяды, өзен салалары кішірейіп, таяздайды немесе кеуіп қалу қаупі төнеді (мысалы, Қапшағай суқоймасының Балқаш көліне әсері). Сондай-ақ, суды егістікке және каналдарға көп жұмсау Арал аймағындағыдай экологиялық апаттарға әкеледі.