1-жұп: Палеоклиматология негіздері және ежелгі климаттық ырғақтар
1. Палеоклиматология ғылымы нені зерттейді және өткен замандағы климат өзгерістерін анықтауда ғалымдар үшін басты «құжат» рөлін не атқарады?
Палеоклиматология — 🌍Жердің ежелгі климаттары туралы ғылым. Палеоклиматологтар үшін өткен уақыттардағы климат өзгерістеріне куә болатын басты құжаттар — 📜тау жыныстары мен органикалық қалдықтардың қазбалары болып табылады. Тау жыныстары қалыптасатын климаттық жағдайларды білу өткен кезеңдердің климатын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
2. Геологиялық тарихтағы ең ірі климаттық ырғақтар қалай сипатталады және олардың басталуы мен ауысуы қандай үдерістермен байланысты?
Климат өзгерісінің ең ірі ырғақтары құрлықтар мен теңіздердің ауысуы, 🏔️тау жасалу мен қатпарлану дәуірлерімен байланысты болып, миллиондаған жылдарға созылды. Әрбір ырғақ құрлықтың суық әрі құрғақ климатымен басталды. Кейін оны құрлықтарды су басып, мұхиттар аумағы ұлғайған және климаты ылғалды, жылы болған теңіз дәуірі ауыстырып отырған.
3. Палеоклиматологтардың зерттеуі бойынша, қазіргі Қазақстан аумағында қандай кезеңдерде мұз басу, ал қай кезеңдерде жылы әрі ылғалды климат орнаған?
Ғалымдар қазіргі Қазақстан аумағында ❄️жоғары протерозой, ордовик және пермь кезеңдерінде мұз басу (суыну) болғанын анықтады. Керісінше, ☀️кембрий, таскөмір және бор кезеңдерінде климат өте жылы және ылғалды болған. Бұл ғаламшарымыздың тарихында суық пен жылы климаттың кезең бойынша қайталанып отырғанын дәлелдейді.
2-жұп: Төрттік кезеңдегі тербелістер және климат өзгерісінің ғарыштық себептері
1. Төрттік кезеңдегі климаттың ырғақтылығы қандай белгілермен зерттелген және біз қазір бұл ырғақтың қай кезеңінде өмір сүріп жатырмыз?
Бұл ырғақтар өзіне тән жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтарымен сипатталатын мұздық және мұзаралық жыныстардың кезектесіп келуімен анықталған. Орта есеппен 90 мың жылға созылған суыну кезінде мұз басу аумағы ұлғайса, оның аралығында 10 мың жылдай жылыну (мұзаралық кезең) болған. Біз қазір ⏳төрттік кезеңнің соңғы мұзаралық кезеңінде өмір сүрудеміз.
2. Температура мен ылғалдылықтың көп ғасырлық және ғасыр ішіндегі тербеліс ырғақтарының ұзақтығы қандай шамаларды құрайды?
Ырғақтардың үшінші түрі — ұзақтығы 📅1800 жылға таяу уақытты құрайтын температура мен ылғалдылықтың көп ғасырлық тербеліс ырғақтары. Ал оның ішінде тербеліс кезеңі 📊11, 22, 35, 90 жылдарды құрайтын ғасыр ішіндегі қысқа ырғақтар да кездеседі.
3. Күн белсенділігінің (Күн-Жер байланыстарының) өзгеруі Жердегі ылғалдылық пен климаттың құрғақтығына қалай әсер етеді?
Күн белсенділігінің артуымен Жерде 🌀циклондардың қайталануы өсіп, ылғалдылық көбейеді. Ал Күн белсенділігінің төмендеуі, керісінше, 🌵климаттың құрғақшылығын арттырады. Күннің сәуле шашуының өзгерісі осылайша климат тербелісінің радиациялық факторы ретінде байқалады.
4. Жердің айналу білігінің қозғалысы мен галактикалық жылдың климаттың ірі циклдеріне қандай қатысы бар?
Төрттік кезеңдегі суыну мен жылынуды ғалымдар Жердің айналу білігінің еңістігімен түсіндіреді: білік тіктелгенде суыну, еңкейген кезде жылыну басталады. Ал ұзақтығы ✨160–170 млн жылды құрайтын аса ірі ырғақтар 🌌галактикалық жылмен (Күн жүйесінің Галактика орталығын толық бір айналып шығу уақытымен) сәйкес келеді.
3-жұп: Қазіргі климат мониторингі және Қазақстандағы жылыну тенденциялары
1. Қазіргі климат өзгерістерін зерттеу үшін ғалымдар қандай құралдарды пайдаланады және Қазақстанда бұл бақылауды қай мекеме жүргізеді?
Ғалымдар 🧪парниктік газдарды бақылау материалдарын, метеорологиялық стансылардың дүниежүзілік желісі мен 📡ғарыштық бақылау мәліметтерін пайдаланады. Біздің елімізде климаттық өзгерістерге 🏢«Қазгидромет» бақылау жүргізеді. Мониторинг нәтижелері жыл сайынғы арнайы бюллетеньде жарияланып отырады.
2. Қазақстан климаты үшін норма ретінде қандай температуралық шама қабылданған және еліміздің жылыну қарқыны жаһандық деңгейден не себепті жоғары?
Климат үшін 30 жылдық (1961–1990 жж.) орташа мән — 🌡️5,4°C норма ретінде қабылданған. 1941 жылдан бергі мәліметтерді салыстырғанда, Қазақстанда ауа температурасы 10 жыл сайын 0,33°C-қа көтеріліп келеді. Ел аумағының мұхиттан алыстығына байланысты Қазақстан бүкіл Жер шарына қарағанда (10 жылда 0,18°C) екі есе күштірек жылынуда. Мәтін бойынша ең ыстық жылдық орташа температура 📅2020 жылы тіркелді.
3. Жылдық орташа температураның өсуімен бірге еліміздің климатында қандай үш негізгі өзгеру тенденциялары анықталды?
Зерттеушілер елімізде мынадай үш негізгі тенденцияны анықтады:
1) Ауа температурасы 🔥+35°C-тан жоғары ыстық күндер саны артты;
2) Ыстық ауа райы аптаға және одан да көпке созылатын жылу толқынының ұзақтығы өсті;
3) 🌧️Жауын-шашын мөлшері ұлғаюда.
4. Климаттың қазіргі жылыну үдерісі ел аумағында қалай таралады және соңғы жылдары қандай құбылыстардың кезеңі азайып келеді?
Климаттың жылынуы жыл маусымдары мен ел аймақтары бойынша біркелкі емес (әр өңірде әртүрлі). Жоғарыда аталған жылыну үдерістерімен бір мезгілде елімізде ❄️аязды күндер саны мен 🏜️жауын-шашынсыз (құрғақ) кезеңнің ұзақтығы азаюда.