1-жұп: Мұздықтардың қалыптасуы, сипаттамасы және қозғалысы
1. Географияда «мұздықтар» деп қандай табиғи нысандарды атайды және олардың алғашқы пайда болу кезеңдері қандай?
Мұздықтар — өз бетінше қозғала алатын мұздардың 🏔️табиғи жиынтығы. Олар қар сызығынан жоғары қалыптасады. Ең алдымен қардан мұз түйіршіктерінен тұратын ❄️фирн (сіре қар) пайда болады, ол тығыздалып, көгілдір түсті 🌊глетчерлік мұздыққа айналады.
2. Мұздықтарда қандай екі негізгі үдеріс қатар жүреді және бұл құбылыс олардың күйіне қалай әсер етеді?
Мұздықтарда екі үдеріс — қоректену аймағында мұздың 📥жиналуы мен қар сызығынан төмен жерде 📤еруі қатар жүреді. Осындай әрекеттесулер нәтижесінде мұздықтардың ➡️басуы, тоқталуы және қайтуы (шегінуі) байқалады.
3. Қазақстан мұздықтарының қозғалу жылдамдығы қандай және бұл ерекшелік неге байланысты қалыптасқан?
Жалпы мұздықтардың жылдамдығы жылына бірнеше жүздеген метрге жетеді. Алайда Қазақстан мұздықтары 🔍аса қалың болмағандықтан, өте баяу жылжиды — жылына ⏱️бірнеше сантиметрден 70 метрге дейін ғана қозғалады.
2-жұп: Мұздықтар мен көпжылдық тоңның елімізде таралуы
1. Қазақстанда қанша мұздық бар, олардағы су қоры неге тең және елдегі ең ірі мұздық нысандарын атаңыз?
Елімізде мөлшермен 💧100 км³ су жиналған 2700 мұздық бар, бұл өзендердің жылдық ағысына тең. Ең ұзыны — 📍Корженевский мұздығы (14,5 км), ал ауданы бойынша ең үлкені — 🗺️Солтүстік Инылчек (76 км²). Тарбағатайда мүлдем мұздық жоқ.
2. Қазақстан гляциологтары Тұйықсу мұздығын қашаннан бастап бақылап келеді және зерттеу нәтижелері не көрсетті?
Тұйықсу мұздығына 📅1957 жылдан бастап тұрақты бақылау жүргізіліп келеді. Бақылау мәліметтері 🌐ғаламдық жылынудың әсерінен мұздықтардың шегінгенін көрсетті. Қазіргі уақытта олардың ауданы мен көлемі жылына 📉1%-ға азаюда.
3. «Көпжылдық тоң» деген не, оның астындағы «тіршілік қабаты» қалай сипатталады және ол ел аумағының қанша бөлігін алады?
Көпжылдық тоң (мәңгі тоң) — ұзақ уақыт бойы ерімей жатқан мұз құрсанған тау жыныстары. Жазда тек 0,5–5 м тереңдікке дейін еритін беткі бөлігі 🌱тіршілік қабаты деп аталады. Ол ел аумағының 1%-нан астамын ғана алып жатыр, оның 40%-ы ⛰️Алтай тауларында орналасқан.
3-жұп: Жерасты сулары мен батпақтардың сипаттамасы және маңызы
1. Жерасты сулары қай жерлерде жиналады, олар шаруашылық пен медицинада қалай қолданылады?
Олар жер қыртысының беткі қабатындағы, құм, малтатас пен жартастардың сызаттарын толтырады. Тұщы түрі 🚰таза ауызсу, егін мен жайылымды суландыруға жұмсалса, минералды сулар 🏥Сарыағаш, Алмаарасан, Барлықарасан, «Рахман бұлағы» шипажайларында емдік мақсатта қолданылады.
2. Батпақтардың пайда болуының басты себептері қандай және олар географиялық орналасуына қарай қалай жіктеледі?
Батпақтың басты себебі — 💦топырақтың артық ылғалдануы немесе судың балдырлануы. Олар орналасуына қарай өзен, көл жағалаулары мен тау етегінде болатын 🕳️ойыс жердің батпақтары және ылғалды тауларда кездесетін ⛰️беткі батпақтар болып бөлінеді.
3. Қазақстанда батпақтар қандай аумақты алып жатыр және оларды қорғаудың экологиялық маңызы неде?
Батпақтар ел аумағының 📊шағын 0,5%-ын ғана алады (көбі Солтүстік Қазақ жазығы мен Алтайда). Батпақтар — 🪵шымтезектің қоры, кіші өзендерді қоректендіруші және жануарлардың мекені. 🦅Теңіз көлі, Іле атырауы, Алакөл ойысының батпақты аймақтары ерекше қорғалады.