🤝 Жұптық тапсырмалар: Халық санағы

1-жұп: Демографиялық талдаудың әдіснамалық негіздері, халық санын есептеу және бағалау тәсілдері

1. Демографиялық зерттеулерде халық санын анықтаудың қандай негізгі әдістері қолданылады және мемлекеттік деңгейдегі ең нақты ақпарат көзі қайсысы болып табылады?
📚Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау және халықтың өсіп-өну серпінін зерттеу үшін демографиялық көрсеткіштерді нақты айқындаудың маңызы зор. Бұл бағытта 🌍мемлекеттік статистикалық есепке алу жүйесі мен халықты тіркеудің арнайы әдіснамалары басты рөл атқарады. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, демографиялық талдау халық санын анықтаудан басталады. Халық санын анықтау, әдетте, екі негізгі тәсілмен жүргізіледі: ұйымдастырылған түрде болатын халық санақтары және ағымдағы санақ (бағалау). Халық саны туралы нақты ақпаратты ұйымдасқан түрде жүргізілетін халық санақтары ғана береді. Халық санағы арнайы бағдарламаға сәйкес жүргізіледі.
2. Халық санағын жүргізудің бағдарламалық құрылымы қандай, онда қандай басты деректер жинақталады және тұрғындардың қандай санаттық топтары айқындалады?
💡Халықты есепке алу шаралары барысында әрбір азаматтың әлеуметтік-демографиялық мәртебесін жүйелеу мен статистикалық базаны қалыптастырудың өзіндік ережелері бар. Нақтырақ айтқанда, 🔍санақ кезіндегі сұрақнамалардың мазмұны мен тұрғындарды заңды мәртебесіне қарай топтастыру қоғамның шынайы бейнесін көруге мүмкіндік береді. 📈Іс жүзінде бұл процесс бағдарламада халық санағы кезінде анықталуы тиіс деректердің болуымен түсіндіріледі, олар: мекенжайы, демографиялық белгілері (жынысы, жасы, азаматтығы, білімі және т.б.). Халық санағын жүргізген кезде тұрғын халықтың үш түрлі тобы айқындалады: тұрақты, нақты және заңды тіркелген халық болып табылады.

2-жұп: Жаһандық демографиялық саясат, халық санағының мерзімдік заңдылықтары мен қаржылық-әлеуметтік кедергілері

1. Халықаралық деңгейде халық санағын өткізудің қандай мерзімдік нормалары бекітілген және бұл үдерістің дамушы елдерде толыққанды жүзеге аспауына қандай факторлар әсер етеді?
💧Халықаралық ұйымдардың статистикалық мәліметтерді үйлестіру және салыстырмалы талдау жасау мақсатында ұсынатын ортақ уақыттық стандарттары бар. Осы тұста 📌дамушы аймақтардағы ішкі инфрақұрылымның деңгейі мен халықтың әлеуметтік-ағартушылық жағдайы нақты деректер жинауға өз салқынын тигізеді. 📝Деректерге сүйенсек, БҰҰ ел ішінде халық санағын әрбір он жыл сайын өткізіп тұруды ұсынды. Бірақ бұл шараны аталған мерзімде қаржы қоры жеткілікті елдер ғана жүзеге асыра алады. Дамушы елдерде қаржының жетіспеуі, елдің ішкі аудандарында жол қатынасының қиындығы, жергілікті халықтың сауатсыздығы халық саны жөнінде нақты мәліметтер жинақтауға бөгет болады.
2. Қазақстанның тарихи-демографиялық кезеңдерінде халық санағының жүргізілу сипаты қалай болды және ағымдағы бағалау әдісінің есептелу механизмі қандай?
🎯Мемлекеттің егемендік алуы мен тарихи даму белестері ұлттық статистикалық есеп жүйесінің қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Осы ретте 📖негізгі санақтар арасындағы уақыт аралығында халық санының табиғи және механикалық қозғалысын үздіксіз қадағалап отырудың математикалық заңдылықтары қолданылады. 📊Мәтіндік талдау көрсеткендей, Қазақстанда халық санағы кеңес дәуірінде әрбір он жыл сайын өткізіліп тұрған, еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейінгі халық санағы 1999 жылы өтті. Кезекті халық санағы 2021 жылы өткізілді. Ал ағымдағы санақ немесе ағымдық бағалау халық санақтары аралығындағы жағдайға баға беру үшін қолданылады. Ол үшін соңғы халық санағының нәтижелері жыл сайынғы өзгерістерді ескере отырып, туғандар мен өлгендер санының, көшіп келгендер мен көшіп кеткендердің айырмалары арқылы есептеледі және келесі халық санағында нақтыланады.

3-жұп: Дүниежүзі халқының тарихи өсу серпіні және «демографиялық жарылыс» феномені

1. Адамзат тарихының алғашқы кезеңдерінде халық санының өсуі неліктен өте баяу болды және ғылыми негіздегі алғашқы жаһандық демографиялық бағалау қашан жасалды?
🌱Өркениеттің ерте даму сатыларында адам баласының қоршаған орта факторларына қорғансыздығы мен медициналық білімнің жеткіліксіздігі популяцияның өсуіне шектеу қойды. Бұл ретте 🗺️ғасырлар бойы қалыптасқан қиын жағдайлардан кейін ғылымның дамуы дүниежүзі халқының санын тұңғыш рет сандық тұрғыдан шамалауға мүмкіндік берді. 📋Нақты деректер бойынша, Жер шары халқы алғашқында өте баяу өскен. Бұл адамның табиғат апаттарына тәуелділігіне, соғыстардың жиі болуына және жұқпалы аурулардың кең таралуына байланысты болды. Ғалымдар 15 мың жыл бұрын ғаламшар тұрғындарының саны 3 млн адамнан аспаған деп шамалайды. Алғаш рет дүниежүзі халқының санына 1682 жылы ағылшын ғалымы Уильям Петти баға берген. Ол XVII ғасырдың соңында Жер шарындағы халық саны 320 млн адам болған деп санаған.
2. XX ғасырда байқалған «демографиялық жарылыс» үдерісінің негізгі әлеуметтік-экономикалық алғышарттары қандай және бұл құбылыстың ішкі биологиялық-демографиялық механизмі қалай түсіндіріледі?
⏳Жаңа дәуірдегі ғылыми-техникалық прогресс, санитарлық-гигиеналық жағдайлардың жақсаруы мен өндірістік қуаттың артуы жаһандық деңгейде халық санының күрт өсуіне серпін берді. Тікелей алғанда 📕туу мен өлім-жітім көрсеткіштерінің арасындағы теңгерімсіздік пен адам өмірінің сапалық тұрғыдан өзгеруі бұл феноменнің басты қозғаушы күшіне айналды. ⚙️Мәтінге сүйенсек, өндірістің жетілуі, адамдардың тұрмыс жағдайының жақсаруы және медицинаның дамуы нәтижесінде дүниежүзі халқы жылдам қарқынмен өсе бастады. Әсіресе XX ғасырда халық санының айрықша жылдам артуы байқалды. Халық санының мұндай күрт өсуі демографиялық жарылыс деп аталады. Бұл құбылысты адамның өмір жасының ұзаруы, сәбилер өлімінің азаюы жағдайында туу көрсеткішінің өзгеріссіз қалуымен түсіндіруге болады.