1-жұп: Географиялық кеңістіктің сипаты, маңызы және уақытпен байланысы
1. Географиялық кеңістік пен уақыт өлшемінің арасындағы өзара байланыс қалай сипатталады?
📚Кеңістік дамудан тыс өмір сүрмейді, кез келген географиялық нысан белгілі бір хронологиялық уақыт аясында дамып отырады. Осы орайда 🌍географиялық кеңістік пен уақыт арасында тығыз байланыс бар екені айтылады 🔬және мәтінде келтірілгендей, географиялық кеңістіктегі әрбір нысанның өзіндік орны болуымен қатар, ол уақыт ішінде тұрақты түрде өзгеріске түсіп отыратыны тікелей дәлел болады.
2. Географиялық кеңістіктің тек қана үдерістер жүретін аумақ қана емес, белсенді фактор болуының мәні неде?
💡Бұл ұғым тек қана оқиғалар мен құбылыстар орын алатын өлі пассивті платформа немесе жай ғана жер беті емес. Нәтижесінде 🔍географиялық кеңістік табиғи және қоғамдық үдерістер жүретін аумақ қана емес екені бақыланады 📈ал нақты айтқанда, іс жүзінде оның барлық нысандар мен үдерістерге, олардың даму бағыттарына ықпал ететін дербес фактор болып табылуы осы заңдылықты тұрақты айқындайды.
3. Елдер мен аймақтардың экономикалық дамуында географиялық кеңістіктің алатын рөлі қандай?
🌱Мемлекеттердің халықаралық аренадағы шаруашылық қуаты мен даму деңгейі олардың орналасу ерекшеліктеріне тікелей тәуелді. Бұл ретте 🗺️елдер мен аймақтардың экономикалық дамуында географиялық кеңістік аса маңызды рөл атқарады 📋және ең маңыздысы — бүгінгі таңда бұл жағдайдың, ең алдымен, елдер мен аймақтардың әлемдік экономикалық кеңістіктегі нақты орнымен айқындалуы олардың даму әлеуетімен тығыз байланысты.
2-жұп: И. Валлерстайнның экономикалық кеңістік моделі және ғаламдық орталықтар
1. Әйгілі ғалым Иммануил Валлерстайн әлемдік экономикалық жүйені геосаясат тұрғысынан қалай жіктеді?
💧Жаһандық шаруашылық пен халықаралық еңбек бөлінісін жүйелеу үшін ғалымдар әлемді біртұтас кеңістіктік модель ретінде қарастырды. Сондықтан 📌Иммануил Валлерстайн қазіргі дүниенің қарқынды өзгеруін ескере отырып зерттейді 📝және соның нәтижесінде осы міндетті тиісінше орындау үшін әлемдік экономикалық кеңістікті ғаламдық орталықтар, жапсарлас өтпелі аймақтар және шет аймақтар деп 3 бөлікке бөлуі бұл бағыттың өзіндік ғылыми жолын қалыптастырады.
2. Қазіргі дүниенің ғаламдық орталықтарына қандай елдер жатады және олардың басты функциясы қандай?
🎯Жаһандық жүйенің ядросын құрайтын жетекші мемлекеттер әлемдік нарықтың негізгі қозғаушы күші болып табылады. Осы ретте 📖қазіргі дүниенің ғаламдық орталықтары ретінде АҚШ, Еуропалық Одақ және Жапония зерделенеді 📊яғни бұған қоса ақыр соңында бұл елдердің әлемнің экономикалық даму қарқынын анықтайтын интеллектуалды және ғылыми-техникалық орталықтар қызметін атқару құбылысы да осы құрылымдық талдауларға бағынады.
3. Ғаламдық орталықтардың перифериямен тең емес айырбасы барысында алатын негізгі табысы қалай аталады?
🗂️Мәтінде орталықтардың жаңа білім мен озық технологияларды монополияландыру арқылы иеленетін артықшылықтары жіктеледі. Керісінше ⛓️бұл экономикалық тиімділік орталықтардың басқа аймақтарға қарағанда жоғары деңгейде тұруынан айқын байқалады 📑осы орайда ғалымдар бұл заңдылықтардың барлығына да орталықтардың жаңа технологиялар беріп, перифериямен тең емес айырбас барысында «ақыл-ой рентасын» (табысын) алуға мүмкіндік алуы тікелей әсер еткенін толық анықтаған.
3-жұп: Өтпелі аймақтар, периферия және Қазақстанның геоэкономикалық жағдайы
1. Жартылай периферия (өтпелі аймақтар) мен шет аймақтардың (периферияның) өзара айырмашылықтары мен сипаттамасы қандай?
🎓Мәтінде көрсетілгендей, орталықтан тыс жатқан аймақтардың технологиялық деңгейі мен саяси-экономикалық тәуелділік сипаты әртүрлі екендігі алмастырылған. Бұл танымал тәсілдер өтпелі аймақтардың орталық технологиясына тәуелді бола тұра, перифериямен саудада басымдық танытуы арқылы айқын көрінеді 🛠️ал оның нәтижесінде шет аймақтарды қарастыру барысында экономикалық, саяси тәуелділіктері басым Азия, Латын Америкасы мен Африканың артта қалған елдерінің қалыптасуы жүретіні дәлелденген.
2. Қазақстанның Еуразия құрлығының орталығында орналасуы ел экономикасының құрылымына қалай әсер етті?
⏳Мемлекеттің алып ішкі құрлықтық позициясы мен ірі көршілермен шектесуі оның даму бағытын бағалау әдістері мен зерттеулердің тұтастығын айқын көрсете алады. Одан кейін 📕елдің аумағының үлкендігі мен аса маңызды шикізат түрлеріне бай болу кезеңдері кезекпен алмасады ⚙️демек, уақыт өте келе Қазақстанның Еуропа, Ресей мен Қытай аралығындағы ықпалды саяси күштердің әрекет ету аймағында жату үдерісі жүріп, соңында ел экономикасының құрылымына үлкен ықпал ету кезеңімен аяқталады.
3. Неліктен Қазақстан аумағының кеңдігі ел дамуын көлік жүйесіне тәуелді етеді және бұл мәселе қалай шешілуде?
📝Ұлан-ғайыр территорияны игеру және тауар айналымын қамтамасыз ету тек ішкі мүмкіндіктермен шектелмейді, олардың арасында тұрақты байланыс үдерісі бағынады. Бұл бағытта зерттеушілер елдің географиялық ерекшеліктеріне қарай оның шаруашылығын жүкті көп таситын салаларға кеңінен қолданады 📥осылайша, осы тиімді концепцияның көмегімен аумақтың үлкендігі көлік жүйесіне тәуелділікті арттырып, соңында елде көлік қатынасын қайта құру бағыты бойынша ауқымды жобаларды жүзеге асыруға зор мүмкіндік туады.