1-жұп: Өтпелі экономика елдерінің ерекшеліктері және нарыққа көшу сипаты
1. Өтпелі экономика елдерінің қазіргі қаржылық және құқықтық құрылымында қандай басты кемшіліктер байқалады?
📚Жалпы сипаттама бойынша бұл мемлекеттерде бұрынғы басқару жүйесі жойылғанымен, жаңа шаруашылық тетіктері әлі толық қалыптасып үлгермеген. Осы орайда 🌍бұл елдер әлі де болса нағыз нарықтық экономикаға тән барлық элементтерге ие болмауымен ерекшеленеді. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, мұндай кемшіліктердің қатарына дамыған банк және қаржы жүйелерінің, жетілген заңнамалық база мен еркін алмастырылатын тұрақты валютаның жоқтығы жатады.
2. Бұрынғы социалистік елдерде жоспарлы экономикадан нарыққа көшу үдерісі қай кезеңде басталды?
💡Әлемдік геосаяси аренадағы үлкен өзгерістер көптеген мемлекеттердің даму бағытын түбегейлі жаңа арнаға бұрды. Нәтижесінде 🔍ХХ ғасырдың 80-жылдары соңы мен 90-жылдары басында социалистік жүйенің ыдырауы орын алды. 📈Іс жүзінде бұл тарихи құбылыс бұрынғы социалистік елдердің жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшуді жаппай жүзеге асыра бастауына тікелей түрткі болды.
3. Даму деңгейі бойынша өтпелі экономика елдері қалай жіктеледі және олардың қаншасы дамыған елдер тобына қосылуда?
🌱Қазіргі халықаралық статистикалық мәліметтерге сәйкес, бұл санатқа кіретін мемлекеттердің жалпы саны 28 елді құрайды. Бұл ретте 🗺️әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлері бойынша оларды орташа дамыған индустриялық және индустриялық-аграрлық елдер қатарына жатқызуға болады. 📋Ең маңыздысы — Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына мүше Венгрия, Чехия, Словакия, Словения, Латвия, Польша, Эстония сияқты елдерді кейбір зерттеушілер дамыған елдер тобына қосады.
2-жұп: Жүйелік қайта құрулар және мемлекеттік реттеудің рөлі
1. Өтпелі кезеңдегі жүйелік қайта құрулар қоғамның қай салаларын және қандай шаруашылық сипаттарды қамтиды?
💧Шаруашылықты жаңғырту барысында мемлекеттің ішкі құрылымы мен экономикалық байланыстары өте күрделі трансформациядан өтеді. Сондықтан 📌өтпелі кезең — қоғамдық қатынастардың бүкіл жүйесі мен қоғам өмірінің барлық саласы түбегейлі өзгеріске түсетін ұзақ тарихи үдеріс болып табылады. 📝Сонымен қатар, мұнда меншік қатынастарының алмасуымен қатар, шаруашылықты басқару, ресурстарды пайдалану және экономикалық әрекет түрлерінің сипаты да бірге өзгереді.
2. Нарықтық экономикаға өту кезінде мемлекеттің тікелей қадағалауында міндетті түрде қалатын қандай ерекше салалар бар?
🎯Жаңа жүйеге өтудің басты шарты мемлекеттің экономикаға тікелей араласуын шектеу болғанымен, толықтай бас тарту мүмкін емес. Осы ретте 📖нарықтық қатынастар жағдайында да мемлекеттің тікелей шектеулері мен қатаң бақылауын қажет ететін арнайы салалар сақталып қалады. 📊Бұған қоса, бұл ерекше бақылауға өнім түрлерін өндіруге мемлекеттік тапсырыс, инвестициялық жобалардың басым көпшілігін қадағалау, бағаларды тағайындау мен сыртқы саудадағы мемлекеттік монополия жатады.
3. Макроэкономикалық тұрақтандыру шаралары мен бағаларды либераландырудың негізгі мақсаты неде?
🗂️Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін үкімет тарапынан шұғыл әрі жүйелі макроэкономикалық қадамдар жасалуы тиіс. Керісінше ⛓️бұл ұғым ең алдымен мемлекеттік бюджет дефицитін азайтуды және айналымға артық ақша массасын шығармауды көздейді. 📑Осы орайда бағаларды либераландыру саясаты іске қосылып, бағалардың нарықтағы сұраныс пен ұсыныс негізінде, тауар өндірушілер арасындағы еркін бәсекелестікке сәйкес қалыптасуына жағдай жасайды.
3-жұп: Қайта құру бағыттары және ТМД елдеріндегі дағдарыстың салдарлары
1. Өтпелі кезеңдегі қайта құрулар қандай екі бағытта жүргізілді және олардың нәтижелерінде қандай айырмашылық болды?
🎓1989 жылдан басталған экономикалық реформалар әр елде әртүрлі қарқынмен және ерекше әдістермен іске асырылды. Бұл бағытта қайта құрулар негізінен екі түрлі арнада, яғни эволюциялық және радикалды бағыттарда жүргізілді. 🛠️Эволюциялық жолды таңдаған Венгрия, Словакия, Чехияда экономика тез өрлесе, радикалды жолмен жүрген посткеңестік елдер ортақ ақшадан бас тартып, ұлттық валюталарын айналымға енгізуге мәжбүр болды.
2. КСРО-ның ыдырауы ТМД елдерінің ішкі өндірісі мен әлеуметтік жағдайына қалай әсер етті?
⏳Кеңес Одағының тарауы посткеңестік кеңістіктегі бұрыннан қалыптасқан біртұтас экономикалық байланыстарды тас-талқан етті. Тікелей алғанда 📕бірыңғай жоспарлау жүйесінің жойылуы, ортақ валютадан бас тарту және ірі кәсіпорындарды стихиялы түрде меншіктену өндірістің күрт құлдырауына алып келді. ⚙️Демек, шамадан тыс инфляцияның жүруі, ұлттық валюталардың құнсыздануы және бюджет дефициті халықтың басым бөлігінің табысын азайтып, әлеуметтік теңсіздікті айқындады.
3. Экономикалық күйзеліс кезеңінде жұмыссыздық мәселесі Қазақстан мысалында қалай көрініс тапты?
📝Экономистер «күйзеліспен емдеу» деп атаған 1991–2000 жылдар аралығындағы кезең халықтың жұмыспен қамтылу деңгейіне өте ауыр соққы болып тиді. Бұл бағытта экономикалық қайта құрулардың қызған шағында жұмыссыздық деңгейі ел аумағында айтарлықтай артып кеткен болатын. 📥Осылайша, Қазақстанда 1999 жылы бұл көрсеткіш ең жоғарғы шегі 13,5%-ға жеткенімен, жүйелі даму нәтижесінде 2017 жылдың соңына қарай қайтадан 4,9%-ға дейін төмендеді.