🔹 1-топ: Халықтың ұдайы өсуі және демографиялық көрсеткіштер
1. Халықтың ұдайы өсуі дегеніміз не және оны сипаттау үшін қандай көрсеткіштер пайдаланылады?
Адамзаттың үздіксіз жаңарып, ауысып отыруын қамтамасыз ететін туу мен өлім және табиғи өсу көрсеткіштерінің жиынтығын халықтың ұдайы өсуі деп атайды. Дүниежүзі аймақтарындағы, жеке елдердегі ұдайы өсуді сипаттау үшін абсолютті және салыстырмалы демографиялық көрсеткіштер пайдаланылады.
2. Абсолютті демографиялық көрсеткіштер дегеніміз не және олар не үшін қолданылады?
Абсолютті демографиялық көрсеткіштер — белгілі бір мерзімдегі «демографиялық оқиғалардың» (халық саны, туу мен өлім саны, көшіп келгендер мен көшіп кеткендер саны, олардың арақатынасы) нақты шамаларының сипаттамасы. Бұл көрсеткіштер халық саны мен оның өзгерістерін анықтау және ұдайы өсуін зерттеу үшін бастапқы ақпарат қызметін атқарады.
3. Абсолютті көрсеткіштер қатарына не жатады және салыстырмалы көрсеткіштердің маңызы қандай?
Абсолютті көрсеткіштер қатарына табиғи өсу (туу мен өлімнің арақатынасы) мен механикалық өсу (иммигранттар мен эмигранттар саны арасындағы айырма) жатады. Ал халықтың ұдайы өсуінің заңдылықтарын талдау және басқа аумақтармен салыстыру үшін салыстырмалы көрсеткіштер қолданылады.
🔹 2-топ: Салыстырмалы көрсеткіштер және дәстүрлі ұдайы өсу
1. Салыстырмалы демографиялық көрсеткіштер қандай түрде болады және олардың өлшем бірлігі қандай?
Салыстырмалы демографиялық көрсеткіштер халықтың ұдайы өсуінің 100 (пайызбен) немесе 1000 (промилле) адамға шаққандағы коэффициенттері түрінде болады. Әдетте, іс жүзінде 1000 адамға шаққандағы промилле (‰) жиі қолданылады.
2. Қазіргі кезде халықтың ұдайы өсуінің қандай түрлері ажыратылады?
Қазіргі кезде халықтың ұдайы өсуінің үш түрін ажыратады: олар — дәстүрлі, өтпелі және қазіргі заманғы ұдайы өсу түрлері.
3. Дәстүрлі ұдайы өсу түрі қандай аумақтарға тән және оның басты белгілері қандай?
Дәстүрлі ұдайы өсу аграрлық қоғамға немесе индустриялық дамудың бастапқы кезеңіндегі аумақтарға тән. Оның басты белгілері — туу мен өлімнің өте жоғары деңгейі, адамның өмір жасының қысқа болуы (мысалы, Чад пен Лесотода орташа есеппен 53 жыл) және бұл түр тек Африка елдеріне тән.
🔹 3-топ: Өтпелі, қазіргі заманғы ұдайы өсу және депопуляция
1. Ұдайы өсудің өтпелі түрі қалай қалыптасты және оның сипаты қандай?
Өтпелі түр дамушы елдердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайдың жақсаруына байланысты өлім азайған, бірақ туу жоғары деңгейде қалған жағдайда қалыптасты. Нәтижесінде халықтың өсімі жоғары болады; ғалымдар XX ғасырдың соңында Жер шары халқының артуын осы өтпелі түрмен байланыстырады.
2. Ұдайы өсудің қазіргі заманғы түрі қандай елдерге тән және оған не тән?
Бұл түрге туудың төмендеуі, өлімнің орташа деңгейінің сақталуы, табиғи өсімнің төмендеуі және адамның өмір жасының өте жоғары деңгейі тән. Ол экономикалық дамуы мен өмір сүру сапасы жоғары, қарт адамдар саны басым елдерге тән болып келеді.
3. Депопуляция (демографиялық дағдарыс) дегеніміз не және ол қай елдерде байқалады?
Табиғи өсім деңгейі теріс мәнге ие болатын елдерде демографиялық дағдарыс немесе депопуляция тән. Бұл жағдай әсіресе Шығыс Еуропа елдерінде күшті байқалуда; мысалы, Германияда өлім саны туу санынан артық, ал халықтың аздап өсуі тек сырттан келгендер есебінен ғана мүмкін болып отыр.