🔹 1-топ: Табиғи-аумақтық кешендердің көлемі және географиялық қабық
1. Табиғи-аумақтық кешендердің (ТАК) көлемі жағынан бір-бірінен қандай айырмашылықтары бар?
Табиғи-аумақтық кешендердің (ТАК) көлемі жағынан бір-бірінен айырмашылығы бар: 1. Бірі жер бетінің шағын аумағын алып жатады, ол жергілікті деп аталады. Оларға жыра, көл, өзен аңғары, теңіз шығанағын мысалға келтіруге болады (34-сурет). 2. Кейбірі Жердің бүкіл аумағы деңгейінде үлкен кеңістікті қамтиды, ол аймақтық деп аталады. Олар – жекелеген материктер немесе табиғи зоналар, орман зоналары немесе шөлейтті зоналар (35-сурет). 3. Үшінші топ ғаламшардың үлкен бөлігін қамтиды, сондықтан ол ғаламшарлық деп аталады.
2. Географиялық қабық дегеніміз не және оның құрамына нелер кіреді?
Литосфера, атмосфера, гидросфера және биосферамен белсенді түрде және өте ұзақ уақыт өзара әрекеттесетін Жердің бүкіл беткі қабаты географиялық қабық деп аталады (36-сурет). Барлық шағын табиғи-аумақтық кешендер ірі кешендер құрамына кіреді.
3. Жердің беткі қабатындағы табиғи-аумақтық кешендердің байланысы қандай құрылымды құрайды?
Жердің беткі қабатында олар табиғи-аумақтық кешендердің үздіксіз желісін құрайды және бұл тұтас ғаламшарлық құрылым – географиялық қабық болып табылады.
4. Табиғи-аумақтық кешендердің сан алуандығы мен олардың арасындағы негізгі түрлері қандай?
Табиғи-аумақтық кешендер өте көп. Олар көлемі жағынан да, құрамы жағынан да бір-біріне ұқсамайды. Олардың арасында зоналдық және азоналдық табиғи кешендер бар.
5. Зоналдық кешендердің орналасуы мен экватордан полюске қарай таралу заңдылығы қандай?
Зоналдық кешендер ендік зоналар құра отырып, экватордан полюске қарай бір-бірін алмастырады. Олар батыс-шығыс бағытында кең жолақтар түрінде созылып жатады. Олардың орналасуында экватордан полюске қарай симметрия көрінеді. Экваторда және тропиктерде күн сәулесі көбірек және онда климат ыстық (37-сурет). Тек экваторда ылғал көбірек. Тропиктерде ауа құрғақ. Экватордан алшақтаған сайын, ауа температурасы төмендейді. Сондықтан жылу-
🔹 2-топ: Кешендердің секторлығы және климат ерекшеліктері
1. Табиғи-аумақтық кешендердің секторлығы дегеніміз не және ол қалай байқалады?
Табиғи-аумақтық кешендердің алуан түрлі болуының өзге бір себебі – олардың секторлығы. Бұл – мұхит жағалауынан материкке тереңірек бойлаған сайын өсімдіктер, топырақ түрлері, жануарлар әлемінің заңды ауысуы. Мұхитқа жақындаған сайын климат ылғалдырақ, ал алыстаған сайын, құрғақ бола түседі.
2. Континенттік климат қалай қалыптасады және оның құрлықтық сипаты қандай?
Егер белгілі бір аумақ климатының теңіз климатынан айырмашылығы болса, ол – континенттік климат. Материктердің ішкі аудандарының климаты құрлықтық болады. Теңіздік климаттық құрлықтық климатқа ауысуы біртіндеп жүреді. Оларды қоңыр салқын және күрт құбылмалы климат деп бөледі.
3. Континенттердің ішкі климатының температуралық амплитудасы неліктен айтарлықтай болады?
Континенттердің ішкі климаты құрғақ болатындықтан тез қызады, бірақ тез суып кетеді. Сондықтан температураның тәуліктік және жылдық амплитудасы айтарлықтай болады.
4. Теңіз ауасы мен теңіз климатының континенттік климаттан басты айырмашылығы мен артықшылығы неде?
Теңіз ауасының амплитудасы азырақ білінеді. Әдетте, ылғал ұзақ қызады, бірақ жылуды ұзақ сақтайды. Сондықтан теңіз климаты континенттік және күрт-континенттік климатқа қарағанда жұмсағырақ болады.
5. Әрбір белдеу немесе зона ішінде климаттық тұрғыдан қандай секторлар бөлінеді?
Әрбір белдеу немесе зона ішіндегі секторлар: теңіз, континенттік және күрт континенттік болып бөлінеді.
🔹 3-топ: Азоналды және антропогендік кешендер, табиғи тепе-теңдік
1. Азоналды кешендер қалай қалыптасты және олардың қалыптасуына нелер ықпал етеді?
Жер қойнауында болатын үдерістердің нәтижесінде азоналды кешендер қалыптасты. Геологиялық құрылым, бедер – осылардың нәтижесі. Таулар мен жазықтықтар табиғи-аумақтық кешеннің қалыптасуына ықпал етеді.
2. Егер жер беті теп-тегіс жазықтық болса, ауа қасиеттері мен кешендер қалай өзгерер еді?
Мысал қарастырайық. Теп-тегіс жазықтықта ауаның қасиеттері шамамен бірдей немесе оңтүстіктен солтүстікке біртіндеп өзгерген болар еді. Барлық жерде бір табиғи-аумақтық кешен болатын еді.
3. Ауа массаларының қозғалыс жолында таулардың пайда болуы климатқа қалай әсер етеді?
Алайда ауа массасының қозғалыс жолында таулар пайда болса, онда ауа ағыны таулармен соқтығысып, өз бағыты мен қасиеттерін өзгертеді. Ауа массаларының қозғалыс бағытына перпендикуляр орналасқан тау қыраттары жауын-шашынды ұстап қалады. Соның салдарынан тауға дейінгі аймақтың климаты таудың арғы жағындағы климаттан қатты ерекшеленеді. Таудың жел жақ бетінде ылғалдылық шамадан тыс болса, ықтасын жағында құрғақ болады (38-сурет).
4. Жер бетіндегі зоналдық және азоналдық кешендер жүйесі өзара қалай әрекеттесіп, не құрайды?
Осылайша жер беті зоналдық және азоналдық кешендер жүйесінен тұрады. Азоналдық кешендер бедермен бірлесіп негіз құрайды. Зоналдық кешендер өз секторларымен бірге оларды көрпе бүркенгендей жауып жатады. Олар бір-бірімен жанасып, қосылып, географиялық қабық құрайды.
5. Антропогенді кешендер қалай пайда болады және табиғи тепе-теңдікті сақтау үшін не істеу керек?
Көптеген табиғи-аумақтық кешендер қатты өзгерді. Табиғи себептермен қатар адамның шаруашылық қызметі бар. Ғаламшарда адам қолымен жасалған антропогенді кешендер пайда болуда. Адам өз тіршілігі үшін табиғатты өзгертуі тиіс. Бірақ өзгерістерді барлық компоненттердің өзара әрекеттесуін ескере отырып, ойлап істеген жөн. Сонда ғана табиғи тепе-теңдіктің бұзылуына жол bermeuge болады.