🔹 1-топ: Табиғатты тиімді пайдалану, экологиялық құқық және жаһандық заңдылықтар
1. Адам мен табиғат арасындағы байланыс және экологиялық құқық ұғымы қалай түсіндіріледі?
Адам әр кезде табиғатпен тығыз байланыста өмір сүреді, оның байлықтарын пайдаланады және өз іс-әрекеті арқылы табиғатқа әсер етеді. Адамның табиғатқа әсері зиянды салдарлар тудыруы мүмкін. Мемлекет әрқашанда табиғи ортаны осындай зиянды әрекеттерден қорғау үшін белгілі бір құқықтық ережелер шығарады. Табиғи ортаны адамның зиянды әрекеттерінен қорғауға бағытталған ережелердің жиынтығы экологиялық құқық деп аталады. Экологиялық құқық тарихи тұрғыда қазіргі және болашақтағы ұрпақ мүддесі үшін қоршаған ортаны сақтап қалу мақсатын көздейді.
2. Табиғи экологиялық жүйелерді сақтау мен қалпына келтіру үшін қандай шаралар қажет?
Табиғи экологиялық жүйелерді сақтау, жақсарту, қалпына келтіру, тиімді пайдалану тұрғысында міндетті түрде мемлекеттің қатысуымен, азаматтар мен ұйымдар арасындағы өндірістік қатынастарға тұрақты бақылау жүргізіп отыруды қажет етеді.
3. ХХ ғасырдың ортасынан бастап әлемдегі экологиялық жағдай қалай өзгерді және халықаралық деңгейде қандай шаралар қабылданды?
Адамның табиғатқа тигізетін кері әрекетінің әсері салдарынан ХХ ғасырдың ортасында әлемдегі экологиялық жағдай күрт төмендеп кеткені баршамызға мәлім. Экологиялық жағдайдың нашарлағаны соншалық, бүгінде ол әлемнің кейбір аймақтарында адамның тұрмыс-тіршілігімен қоса, оның өмірі үшін де үлкен қатер тудырып отыр. 2002 жылы Йоханнесбургте (ОАР) тұрақты даму жөнінде өткізілген Бүкіләлемдік саммитте бүгінгі күні биологиялық әртүрлілік жылдам қарқынмен азайып бара жатқандығы атап айтылды. Сондай-ақ, 1992 жылы маусымда Рио-де-Жанейро қаласында өткен қоршаған орта және оны дамыту жөніндегі БҰҰ-ның конференциясында осы мәселе бойынша декларация қабылданды. Аталған декларацияға Қазақстан Республикасы да қосылды.
4. Белгілі американдық эколог-ғалым Б. Коммонер экологияның қандай негізгі заңдарын ұсынды?
Белгілі американдық эколог-ғалым Б. Коммонер экологияның негізгі заңдарын былайша түсіндіреді: 1) барлығы бір-бірімен байланысты: бұл табиғаттағы біртұтастық заңдылығына негізделеді; 2) барлығы әйтеуір бір жаққа кетуі керек: бұл заңдылық биосфераның сақталуы үшін зат айналымының қажеттілігін түсіндіреді; 3) табиғат ненің жақсы екенін біледі: бұл заңдылық табиғатқа жақын болуды, алайда табиғаттағы жүйелердің тұтастығын сақтауды талап етеді; 4) ешнәрсе тегін берілмейді: әрбір жаңа жетістік бұрынғы құндылықтардың орнын алмастыратындығын ескертеді. Демек, біздің әрбір іс-әрекетіміз қоршаған ортаға қалайда өзіндік әсерін тигізетіндігі айқын. Сондықтан қоршаған ортаны мейлінше қорғауды үнемі басты назарда ұстауымыз қажет.
🔹 2-топ: Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі қағидаттары мен Тұрақты даму тұжырымдамасы
1. Мемлекет тарапынан қоршаған ортаны қорғаудың қандай негізгі шарттары мен қағидаттары бекітілген?
Мемлекет тарапынан барлық қызметтік ұжымдарға қоршаған ортаны қорғау бойынша экономикалық, техникалық, ұйымдық және құқықтық шараларды жүзеге асыруды міндеттейді. Бұл шаралардың барлығы заңдар мен басқа да құқықтық ережелерге негізделуі қажет. Өз кезегінде барлық заңдар құқықтық қағидаттарға сүйеніп жасалады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 31-бабына негізделіп жасалынған ережелер қоршаған ортаны қорғаудың негізгі қағидаттары болып саналып, мынадай маңызды бағыттарды қамтиды: қолайлы қоршаған орта және тұрақты даму жағдайында адам құқығының басымдылығы қағидаты (адамдардың табиғатпен үйлесімділікте, салауатты және жемісті өмір сүруге құқығы бар) және мемлекеттің табиғи ресурстарды пайдалануға егемендік қағидаты.
2. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қоршаған ортаны қорғаудағы азаматтар мен мемлекеттің рөлі қандай?
Мемлекет қоршаған ортаны қорғау саласында тиімді деп саналатын заңдық актілерді қабылдайды. Мұнда әрбір адамның қоршаған ортаны қорғау ісіне қатысу қағидаты маңызды рөл атқарады. Табиғаттың жағдайы әрбір адамның іс-әрекетіне тікелей байланысты болады, барлығымыз табиғат үшін жауаптымыз және болашақ ұрпақ үшін табиғат байлығын сақтауға бар күшімізді жұмсауға тиістіміз. Сондай-ақ, қоршаған ортаны қорғаудағы жауапкершілік қағидаты жер бетінің барлық бөліктеріне: құрлыққа да, теңізге де қатысты қолданылады. Табиғаттың ерекше аудандары арнаулы жағдайда қорғалуы тиіс. Қазақстанда осындай ерекше бақылауға алынған, табиғаты өзгеріссіз күйінде сақталған түрлі қорықтар мен қорықшалар бар.
3. Табиғи ортаны пайдалану, ластанудың алдын алу және азаматтардың хабардар болу қағидаттарында не айтылған?
Мәтінде келесі маңызды қағидаттар көрсетілген: 1) табиғи ортаны пайдаланудағы басымдылық қағидаты — ол табиғат байлықтарын ысырап қылмай, ұқыпты пайдалану қажеттілігінен туындайды. Қазақстанда мемлекет тарапынан ерекше қорғауға алынған өсімдіктер мен жануарлар тізімі жазылған Қызыл кітап бар. Мысалы, сексеуіл жойылып кету жағдайында тұр, сондықтан да оны кесуге де, пайдалануға да тыйым салынған; 2) қоршаған ортаны ластаудың және табиғатқа өзге де зиянды әсер етудің алдын алу қағидаты — бұл бағыттағы шаралар мемлекет тарапынан ұйымдастырылады және оның орындалуы қатаң бақылауға алынады; 3) қоршаған ортаны қорғау саласындағы тығыз халықаралық ынтымақтастық қағидаты; 4) қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша халықтың хабардар болу қағидаты — әрбір адам экологиялық сауатсыздық, тек оның жеке басына ғана емес, сондай-ақ оның айналасына да зардабын тигізетінін білуі керек (мысалы, орманда от жағуға, полиэтилен, резина, пластик материалдарын өртеуге болмайтыны, улы заттарға ұқыпты болу керектігі ескертіледі).
4. ҚР Конституциясының 31-бабының мәтіні, азаматтардың құқықтары және БҰҰ-ның тұрақты даму тұжырымдамасының мәні неде?
Қазақстан Республикасы Конституциясының 31-бабында былай делінген: «Мемлекет адамның өмір сүруі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етіп қояды. Адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін деректер мен жағдаяттарды лауазымды адамдардың жасыруы заңға сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады». Бүгінгі күні әрбір адамның салауатты табиғи ортаға құқығы халықаралық және ұлттық стандарттарға сай келетін шынайы мүмкіндіктерді, экологиялық қауіпсіздікке байланысты шешімдерге қатысуды және ластану нәтижесінен келтірілген зиянды мемлекеттің өтеу құқығын қамтиды. Осы орайда, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) қоршаған ортаға және болашақ ұрпаққа зиян келтірмейтін, қазіргі адамның өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз ететін тұрақты даму тұжырымдамасын әзірледі. Бұл тұжырымдама — қоғам мен табиғат арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың кепілі. 1992 жылы БҰҰ-ның конференциясында Рио-де-Жанейро Декларациясы 27 ұстаныммен қабылданды. 2012 жылы 20–22 маусым аралығында өткен БҰҰ-ның «Рио+20» атты конференциясына Қазақстан делегациясы да қатысып, Жаһандық энергия-экологиялық стратегиясы мен «Жасыл көпір» бағдарламасын таныстырды. Әрбір адамның табиғаты қолайлы қоршаған ортада салауатты өмір сүруге құқығы бар, сонымен бірге әрбір адам табиғатты аялау керектігін, қоршаған ортаны ластамауы қажеттігін де естен шығармауы тиіс.