1-жұп: Топырақтың табиғи ерекшелігі, Докучаев ілімі және түзілу факторларының механикасы
1. Мәтін бойынша, топырақ Жердің қандай нақты сфераларының өзара байланысы мен әрекеттесуі нәтижесінде пайда болатын ерекше компонент?
Топырақ – атмосфера, литосфера және биосфераның өзара тығыз байланысы мен бір-біріне ықпал ету кезінде түзілетін ерекше табиғи компонент болып табылады.
2. В.В. Докучаевтың ілімі бойынша, белгілі бір аумақта өзіндік топырақ типінің қалыптасуына негізгі себеп болатын басты шарт қандай?
Докучаевтың іліміне сәйкес, өзіндік топырақ типінің қалыптасуы белгілі бір аумақтағы табиғи компоненттердің ұзақ уақыт бойы кеңістікте және уақытта өзара әрекеттесуіне байланысты болады.
3. Топырақтың қатты зат бөлшектері арасындағы тесіктер мен қуыстар әдетте қандай элементтермен толтырылады?
Қатты зат бөлшектері арасындағы бос тесіктер мен қуыстарды топырақта кездесетін су, ауа және суда еріген түрлі заттар толтырады.
4. Аналық тау жынысының борпылдақ келуі оның бойында қандай екі маңызды физикалық қасиеттің пайда болуына жағдай туғызады?
Аналық тау жынысы борпылдақ болғандықтан, ол күннің әсерінен тез жылиды және өсімдіктер мен микроорганизмдерге қажетті ылғалды өз бойында жақсы ұстайды.
5. Мәтінде топырақ түзілуінің қазіргі заманғы факторы ретінде көрсетілген антропогендік түрткіжайттың мәні неде?
Антропогенді түрткіжайт – адамның тікелей шаруашылық қызметі (мысалы, жерді суару, тыңайтқышпен құнарландыру немесе дұрыс пайдаланбай бүлдіру) арқылы топыраққа тигізетін ықпалы.
2-жұп: Қарашіріктің қалыптасуы, климаттық заңдылықтар және уақыт факторының өлшемдері
1. Күзге қарай өсімдіктер қураған кезде, олардың қалдықтарын қарашірікке айналдыруда қандай нақты тірі организмдер топтары жұмыс істейді?
Бұл үдерісте топырақ жануарлары (жәндіктер мен жауын құрттары) және микроорганизмдер (бактериялар мен саңырауқұлақтар) өсімдік қалдықтарын үгітіп, езіп, органикалық затқа өңдейді.
2. Неліктен құрғақ әрі ыстық климатты аймақтарда қарашірік қабаты өте аз мөлшерде түзіледі?
Құрғақ әрі ыстық жерлерде жауын-шашын аз жауады. Ылғал аз болғандықтан өсімдік жамылғысы да азаяды, ал өсімдік азайса, қарашірік түзетін органикалық қалдық жетіспейді.
3. Ауа райының аязды кезеңдері мен қуаңшылық кезеңдері топырақтың түзілу барысына қалай ерекше әсер етеді?
Қатты аязды кезеңдерде топырақтың түзілу үдерісі толықтай тоқтап қалады, ал ұзаққа созылған қуаңшылық кезеңдерде бұл үдеріс баяулайды.
4. Табиғатта топырақтың өте баяу және ұзақ түзілетінін дәлелдейтін мәтіндегі нақты статистикалық уақыт өлшемін келтіріңіз.
Мәтіндегі дерек бойынша, орта есеппен алғанда табиғатта 100 жыл ішінде топырақтың құнарлы қабаты тек 1–2 см-ге ғана ұлғаяды.
5. Таулы аудандардағы жер бедерінің өзіндік ерекшелігі аналық тау жыныстарының қозғалысына қалай әсер етеді?
Таулы жерлердегі еңістік бедердің әсерінен аналық тау жыныстары жартастан-жартасқа сырғып, төмен қарай, тегіс беткейлерге қарай жылжиды.
3-жұп: Топырақ кескінінің әріптік құрылымы, шайылу процестері және механикалық сипаты
1. Топырақ кескінін зерттеу үшін оны тігінен шамамен неше метр тереңдікке дейін қазып қарау қажет?
Топырақ кескіні мен оның өзіндік ерекшеліктері бар қабаттарын нақты көру үшін жерді 1,5–2 метр тереңдікке дейін қазу керек.
2. Топырақтың ең жоғарғы А0 қабаты қалай аталады және оның қалыңдығының өзгеру ауқымы қандай?
Ең жоғарғы А0 қабаты «орман төсемі» немесе «шым қабат» деп аталады. Оның қалыңдығы табиғи жағдайға байланысты 3 см-ден 12 см-ге дейін жетеді.
3. Жауын-шашын суы А1 қарашірік қабатынан өткен кезде А2 қабатында қандай химиялық үдеріс жүреді және оның түсі қандай болады?
Су қарашірік қабатындағы заттарды ерітіп, өзімен бірге төмен шайып кетеді (шайылу үдерісі). Соның салдарынан А2 қабатының түсі күлдің түсіне ұқсап қалады.
4. Топырақтың механикалық құрамындағы сазды және құмайт топырақтардың бір-бірінен басты айырмашылығы неде?
Егер топырақ құрамында ұсақ балшық бөлшектері басым болса — сазды топырақ, ал құм бөлшектеріне қарағанда ірі бөлшектері аздау болса — құмайт топырақ деп аталады.
5. Топырақ өзінен жоғары орналасқан атмосфераның жылу режимін қалыптастыруға қалай қатысады?
Топырақ Күннен келетін энергияның белгілі бір бөлігін өзіне сіңіру және қайтадан шағылыстыру қасиеті арқылы атмосфераның жылу режимін реттеуге атсалысады.