🔹 1-топ: Топырақтың анықтамасы, зерттелу тарихы және түзілу факторлары
1. «Топырақ» дегеніміз не және оны зерттеудің негізін кім қалады?
Топырақ – атмосфера, литосфера және биосфераның өзара байланысы кезінде түзілетін ерекше табиғи компонент, құнарлы келетін дербес табиғи дене. Топырақты зерттеудің негізін орыс ғалымы В.В. Докучаев қалады.
2. В.В. Докучаевтың ілімі бойынша топырақтың түзілуі қандай үдеріс және онымен қандай ғылым айналысады?
В.В. Докучаевтың іліміне сәйкес, топырақтың түзілуі – табиғи компоненттердің өзара әрекеттесуінен белгілі бір қасиеттерге ие дербес табиғи дене қалыптасатын күрделі үдеріс. Топырақты зерттеумен топырақтану ғылымы айналысады.
3. «Топырақтану» ғылымы нені зерттейді?
Топырақтану – топырақтың түзілуі және оның құнарлылығын сақтау заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
4. В.В. Докучаев топырақ түзілуінің қандай негізгі түрткіжайттарын (факторларын) көрсетеді?
В.В. Докучаев топырақ түзілуінің мынадай түрткіжайттарын көрсетеді: аналық тау жынысы, климат, өсімдіктер мен жануарлар, жер бедері және уақыт.
5. Қазіргі кезде топырақ түзілуіне қандай жаңа түрткіжайт қосылды және табиғатта бұл үдеріс қанша уақытқа созылады?
Қазіргі кезде антропогенді түрткіжайт, яғни адамның шаруашылық қызметі қосылды. Табиғатта топырақтың түзілуі өте ұзаққа созылатын құбылыс; орта есеппен алғанда, 100 жыл ішінде топырақ қабаты 1–2 см ғана ұлғаяды.
🔹 2-топ: Топырақтың құрамы, қарашіріктің қалыптасуы және климат пен жер бедерінің ықпалы
1. Топырақтың ажырамас бөлігін қандай тірі организмдер құрайды және оның ішінде тағы қандай заттар болады?
Өсімдіктердің тамыр жүйесі, топырақта тіршілік ететін жануарлар мен микроорганизмдер топырақтың ажырамас бөлігін құрайды. Сондай-ақ топырақта су, ауа және суда еріген заттар болады. Су мен ауа қатты зат бөлшектері арасындағы тесіктерді толтырады.
2. Аналық тау жынысы қалай түзіледі және оның қасиеттері қандай?
Тау жыныстары температураның ауытқуы, жел, ылғал және тірі организмдердің әрекеті әсерінен бүлініп, аналық тау жынысы түзіледі. Ол борпылдақ болатындықтан, күннің әсерінен тез жылиды және ылғалды жақсы ұстайды.
3. «Қарашірік» дегеніміз не және ол қалай қалыптасады?
Қарашірік – қоректік заттарды қамтитын топырақтың құнарлы қабаты. Күзге қарай өсімдіктер қурап, шіри бастағанда, топырақ жануарлары мен микроорганизмдер өсімдіктердің қураған бөліктерін үгітіп, езіп, оларды қарашірікке айналатын органикалық заттарға өңдеп шығарады.
4. Климаттың топырақ жамылғысын түзудегі маңызы қандай?
Климаты құрғақ әрі ыстық жерлерде жауын-шашын аз болатындықтан өсімдік те азаяды, ал өсімдік азайса, қарашірік те аз түзіледі. Аязды кезеңдерде топырақтың түзілуі мүлдем тоқтайды, ал қуаңшылық кезеңде баяулайды.
5. Жер бедері мен адам баласының шаруашылығы топыраққа қалай ықпал етеді?
Жер бедеріне байланысты күннің жылуы қырқалар мен ойыстарға бірдей түспейді, сондықтан өсімдік пен микроорганизмдер саны әркелкі болып, топырақ түрі өзгереді. Адам бір жағынан топырақты тыңайтқышпен құнарландырып, суарса, екінші жағынан, жерді дұрыс пайдаланбай, топырақ қабатын бүлдіреді.
🔹 3-топ: Топырақ кескіні, қабаттары, механикалық құрамы және Жер сфераларына әсері
1. Топырақ кескіні (профилі) және топырақ қабаттары дегеніміз не?
Топырақтың қазылғандағы тік қабаттары топырақ кескіні деп аталады. Ал топырақ қабаттары – топырақ түзілу барысында түсі, құрылымы, тығыздығы әртүрлі болып қалыптасатын, латынның А, В, С әріптерімен белгіленетін қабаттар.
2. Топырақ кескініндегі А0, А1 және А2 қабаттарының ерекшеліктері қандай?
А0 – орман төсемі немесе шым қабат (қалыңдығы 3-12 см). А1 – ең күңгірт түсті қарашірік қабаты. А2 – жауын-шашын суы заттарды ерітіп шайып кететін, түсі күлдің түсіндей болатын шайылу қабаты.
3. Топырақ кескініндегі В және С қабаттарының сипаттамасы қандай?
В – А қабатынан шайылған барлық қосындылар келіп түсетін шайылу қабаты. С – ең төменде орналасқан аналық тау жынысы қабаты, оған топырақ түзілуінің әсері аз немесе мүлде әсер етпейді.
4. Топырақтың механикалық құрамы деген не және ол қалай бөлінеді?
Топырақтың механикалық құрамы – топырақ құрамындағы мөлшері әртүрлі құм және балшық бөлшектерінің арақатынасы. Құрамында құм бөлшектері көп болса – құмды, ұсақ балшық көп болса – сазды, ал құмға қарағанда ірі бөлшектер аз келсе – құмайт топырақ болып есептеледі.
5. Топырақтың Жердің басқа сфераларына (литосфера, атмосфера, гидросфера) тигізетін әсері қандай?
Топырақ – литосферада көмір, мұнай, тас тұзы сияқты шөгінді жыныстардың түзілу көзі. Атмосфераға көмірқышқыл газын бөліп, азотты сіңіреді, күн энергиясын сіңіру арқылы жылу режимін реттейді. Сондай-ақ гидросферамен де тығыз байланыста болып, су акваториясына ықпал етеді.