1-бөлім: Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы орманды дала және дала зоналарының ландшафты
1. Орманды дала зонасының негізгі климаттық көрсеткіштері, ылғалдану коэффициенті және жауын-шашын мөлшері қандай ерекшеліктерге ие?
Орманды дала зонасының жазы жылы әрі құрғақ, қысы ұзақ әрі суық болып келеді. Мұнда шілденің орташа температурасы 🌡️$+18^\circ$ ... $+20^\circ\text{C}$, қаңтарда ❄️$-16^\circ$ ... $-18^\circ\text{C}$, ең төменгі аяз $-45^\circ\text{C}$-қа жетеді. Зонада ылғалдану коэффициенті жеткіліксіз болғанымен, елдің жазықты аумағындағы ең жоғары көрсеткішке (📈0,6-ға дейін) ие. Жауын-шашын мөлшері барлық жерде 300 мм-ден жоғары болып, ең көп шама 🌧️370 мм-ді құрайды.
2. Солтүстік Қазақ жазығындағы «дала табақшалары» қалай пайда болады және бұл зонаның топырағы мен өсімдік жамылғысы қандай?
Солтүстік Қазақ жазығы борпылдақ жыныстардан құралғандықтан, жауын-шашынның әсерінен олар басылып, шөгеді де, бетінде дөңгелек пішінді ойыстар — 🏞️«дала табақшалары» (шағын көлдер) пайда болады. Бұл зонада олардың саны 6000-нан асады. Топырақ жамылғысында сұр орман топырағы және 🟤сілтілі қара топырақ басым. Ылғалдану режимі ағаш өсімдіктерінің — 🌳қайың, көктерек, қарағай өсуіне қолайлы жағдай жасайды.
3. Дала зонасының географиялық таралу аумағы қандай және оның климаты мен басты өсімдік түрлерінің сипаты қандай?
Дала зонасы ел аумағының 🗺️$35\%$-ын алып жатыр. Жалпы Сырт пен Орал маңы үстіртінен Мұғалжар, Торғай үстірті және Сарыарқаның солтүстігі арқылы Алтай тауларының етегіне дейін созылады. Ылғалдану коэффициенті 📉0,4-ке дейін төмендеп, жауын-шашын 300-ден 230 мм-ге дейін азаяды, аңызақ желдер жиі болады. Қысы суық ($-14^\circ$ ... $-16^\circ\text{C}$), жазы ыстық ($+20^\circ$ ... $+22^\circ\text{C}$). Дала — ормансыз табиғи зона, мұнда тамыры жақсы жетілген шымның астық тұқымдастары: 🌾бетеге, селеу, дұғаш өседі.
4. Дала зонасындағы «аралдық ормандардың» рөлі қандай және бұл аймақтың фауналық эндемиктері мен құстар әлеміне қандай түрлер жатады?
Гранитті және құмды жерлерде бұрынғы биосфера реликтілері болып табылатын Ертіс пен Семей орманы, Наурызым, Көкшетау, Қарқаралы, Қалба сияқты 🌲«аралдық» қарағайлы ормандар сақталған. Мұнда ежелгі жасты көрсететін жоғары эндемизм байқалады, негізгі аңдары — 🐿️тұз (дала) суыры, дала шақылдағы, алақоржын, дала тышқаны, құлақты кірпі, арқар және ақбөкендер. Құстардан ең ірі 🦅дуадақ, әдемі 🦩ақбас тырна, дала қыраны және ареалының $9/10$ бөлігі бізде орналасқан 🐦қара бозторғай мекендейді.
2-бөлім: Қазақстанның қуаң аймақтары (шөлейт, шөл) және таулы өңірлердің ландшафт заңдылықтары
1. Шөлейтті аралық зонаның табиғи өсімдік құрамы қандай және осы аймақтың басты символы саналатын аңның көші-қоны қалай сипатталады?
Шөлейтті зона еліміздің 🗺️$13\%$-ын алып жатыр, ол даладан шөлге өтетін аралық зона болып табылады. Топырағы ашық қоңыр түске ауысады. Өсімдіктерден далалық боз мен бетеге арасында шөлді 🌿жусан мен сораң мол өседі. Зонаның басты фауналық символы — 🦌ақбөкендер (сайгак), олардың әлемдік популяциясының $95\%$-ы Қазақстанда мекендейді және осы зонада төлдейді. Жазда олар солтүстікке (дала мен орманды далаға), ал қыста оңтүстікке (шөлге) қарай көшіп отырады.
2. Қазақстан аумағында шөл ландшафтының қалыптасу себептері неде және оның континенттік климатының қандай экстремалды көрсеткіштері бар?
Шөлдің қалыптасуына 🗺️географиялық жағдай мен жер бедері себепші: ел аумағы мұхиттардан алыс, алып материктің ортасында орналасқан, ал шығыс пен оңтүстіктегі биік таулар ылғалды циклондардың жолын бөгейді. Бұл — қоңыржай белдеудің құрлықішілік суық шөлдері. Жазда шілденің орташа температурасы $+24^\circ$ ... $+28^\circ\text{C}$ болса, құм беті ☀️$+70^\circ\text{C}$-қа дейін қызады. Жылдық жауын-шашын 🌧️180 мм-ден (кей жерде 100 мм-ден) аз, ал қыста Сибір антициклоны әсерінен аяз ❄️$-30^\circ$ ... $-40^\circ\text{C}$-қа дейін төмендейді.
3. Құмды және сазды шөлдердің ылғалдылық және топырақ айырмашылығы неде, сондай-ақ сексеуіл ағашының шөлдегі маңызы қандай?
Құмды шөлдерде тереңде ауа конденсацияланып суға айналатындықтан, сазды шөлдерге қарағанда өсімдік мол. Саз су өткізбейді, булану жоғары болғандықтан бетіне тұз шығып ⚪сортаңдар мен тақырлар түзіледі. Топырағы құнарсыз (қоңыр және сұр қоңыр). Шөлдің басты ағашы — 🌳сексеуіл, оның тамыры 10-11 м-ге кетеді, ал жапырағы булануды азайту үшін тікенге айналған. Сексеуіл тоғайлары еліміздің орман алқабының 📈$2/3$ бөлігін құрайды, ол құмды бекітіп, қарақұйрық, құмқоян мен арнайы торғайлардың мекені болып табылады.
4. Таулы аймақтардағы биіктік белдеулік заңдылығы қалай түсіндіріледі және жоғары көтерілген сайын климат компоненттері қалай өзгереді?
Таулар ел аумағының 🏔️$3\%$-ын құрайды және олар табиғат зоналарының горизонтальды орналасуын бұзатын басты себепші фактор болып табылады. Тауға жоғары көтерілген сайын 🌡️ауа температурасы төмендеп, ал 🌧️жауын-шашын мөлшері көбейе түседі. Сонымен қатар ауаның ылғалдылығы мен ылғалдану коэффициенті де жоғарылайды. Осы климаттық өзгерістердің әсерінен топырақ, өсімдік пен жануарлар дүниесі біртіндеп алмасып, 📐«биіктік белдеулікті» құрайды. Таулар неғұрлым биік болса, ондағы белдеулер саны да соғұрлым көп болады.
3-бөлім: Трансшекаралық өзендердің геосаяси мәселелері және халықаралық келісімдер
1. Қазақстанның сумен қамтамасыз етілуіндегі трансшекаралық өзендердің маңызы қандай және су тапшылығы қай аймақтарда қатты байқалады?
Қазақстан Республикасы экономикасының сумен қамтамасыз етілуі 🎯85%-ы жерасты, теңіз және ағын сулардың есебінен мүмкін болып отыр. Барлық тұтынылатын судың 🌾80–90%-ға дейіні ауылшаруашылығы қажеттіліктеріне жұмсалады. Республикадағы 8 ірі өзеннің 🗺️7-нің алабы трансшекаралыққа жатады (Балқаш-Алакөл, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Орал-Каспий, Тобыл-Торғай, Есіл, Ертіс). Тек 💧Нұра-Сарысу алабы ғана толығымен еліміздің аумағында орналасқан. Әсіресе 📍Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары суға аса зәру, оларда тұщы су мүлдем жоқ десе де болады.
2. Қазақстан Республикасының Су кодексі мен халықаралық конвенцияларда трансшекаралық суларды пайдаланудың қандай қағидаттары көрсетілген?
Су кодексінің 143-бабында: «Трансшекаралық суларды пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекетаралық келісім механизмі ондай суларды ⚖️парасатты әрі әділ түрде трансшекаралық жағдайын ескеріп, пайдалануға бағытталуы тиіс» делінген. Әр елдің сапалы суды пайдалануға бірдей құқығы болуы тиіс, бір жақтың қандай да бір табиғи, экономикалық және техникалық артықшылығы екінші елдің мүддесіне нұқсан келтірмеуі керек. БҰҰ-ның трансшекаралық өзендер мен халықаралық көлдерді қорғау мен пайдалану туралы 📜1992 жылғы 18 қыркүйектегі Конвенциясы бар. Дегенмен қазіргі уақытқа дейін Орталық Азия мемлекеттері аймақтың су-энергетикалық ресурстарын пайдалануға бірыңғай көзқарас қалыптастырған жоқ. Тек осы Конвенцияның күшімен Шу-Талас өзендерінің алабында біріккен 🤝Қырғыз–Қазақстан трансшекаралық су пайдалану жобасы іске асырыла бастады.
3. Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесінің мәні неде және елімізде су ресурстарын бағалаудың қандай ғылыми бағдарламасы бар?
Трансшекаралық өзендер мәселесі ШЫҰ-на қатысушы елдердің, әсіресе Қазақстан мен Қытай арасындағы күрделі мәселелердің бірі. Екі ірі өзен 🇨🇳Ертіс пен Іле бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы (ал Ертіс Ресейдің де аумағы арқылы) ағып жатыр. Егер олардың су ресурсындағы мөлшері азайса, ол ауылшаруашылығы, гидроэнергетика, өндіріс, экология үшін күрделі мәселелер туындатады. Сондықтан алғашқы кезеңде ҚХР-мен екіжақты келісімге қол қойылуы тиіс, ал кейін біріккен су мәселесі жөніндегі комиссия құру және 🤝үш жақты келісімге (Қазақстан, Ресей, Қытай) қол қою қарастырылады. Бұдан өзге Қазақстан Республикасының география институты 📒«Қазақстанның табиғи суларын пайдалануға антропогендік және климаттық өзгерістер жағдайында ресурстық және болжамдық баға беру» атты ұзақмерзімдік ғылыми-техникалық бағдарлама жасады.