🔹 1-топ: Адам және ақпарат, ақпараттық модельдер және сандық карталардың дамуы
1. Адам өзінің тәжірибелік қызметінде қандай модельдер түріндегі ақпараттармен бетпе-бет келеді?
Ақпарат үш құрамдас бөліктен тұратын модельдер түрінде болады: сөздік (мәтіндік сипаттамалар), сызбалық (географиялық карталар, сызбалар, диаграммалар, сұлбалар) және математикалық (сандық мәліметтер).
2. Әкімшілік облыстың деректеме карточкасының мазмұнына қандай ақпараттар енеді?
Оның мазмұнына географиялық карталар (физикалық, әкімшілік және т.б.), статистикалық мәліметтер (ауданы, халқының саны, экономикалық даму көрсеткіштері) және мәтіндік сипаттамалар (облыстың құрылу және даму тарихы, табиғаты, халқы мен шаруашылығының негізгі сипаттары, туристік көрікті жерлері, қызықты фактілер және т.б.) енеді.
3. Ақпаратты өңдеудің қандай екі тәсілі бар және географиялық карта қандай модельге жатады?
Бірінші тәсіл — дәстүрлік, яғни қолмен өңдеу. Екіншісі — жаңа компьютерлік технологиямен өңдеу. Географиялық карта — ерекше сызбалық, ақпараттық модель болып табылады, ол аса үлкен ақпарат көлемін сақтап, көрнекі түрде бере алады.
4. Сандық географиялық карталар дегеніміз не және олардың құрылымындағы көп қабаттылық принципі қалай жүзеге асады?
Сандық карталар тек компьютерде жасалған карталар ғана емес, бұлар сандық, сөздік ақпараттардың қосылуынан жасалған ірі блоктардан тұратын көп қабатты карталар. Ондағы тірек қабаты нысанның орналасқан жерін сипаттаса, ал әрбір келесі қабат оның құрамдас бөліктерінің бірін (мысалы, көшелер, үйлер, қонақүйлер, театрлар қабаттарын) сипаттайды.
5. Смартфондардағы сандық карталардан нысан іздеу кезінде біріктірілген ақпараттың қандай мысалын көруге болады?
Мысалы, «2ГАЖ-Астана» сандық анықтамасы терезесінен «Астана Опера» нысанын іздегенде, ол үшін біріктірілген ақпарат — театрдың аты, мекенжайы, суреті және жұмыс кестесі секілді мәліметтерді көрсетеді. Мұндай жұмыс принципімен Google және Яндекс карталары арқылы да танысуға болады.
🔹 2-топ: ГАЖ құрылымы, анықтамасы және оның құрамдас бөліктері
1. ГАЖ-ды жасайтын маманды қалай атайды және бұл саладағы жасау үдерісі мен құралдардың атауын беріңіз.
Сандық карталарды жасайтын маманды геоақпарат құрастырушы деп атайды. Жасау үдерісі — бұл геоақпараттық модельдеу, құрал — географиялық ақпараттық жүйелік технологиялар, ал нәтиже — географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ) болып табылады.
2. ГАЖ терминінің бір-бірімен байланысты қандай үш түсінігі (үш түрі) бар?
Әдебиетте кездесетін әркелкі анықтамалар мына үш түсінікті білдіреді: 1) ГАЖ қабықша; 2) ГАЖ геоақпаратшының автоматтандырылған жұмыс орны; 3) ГАЖ өнімдері.
3. ГАЖ қабықша дегеніміз не және ол қандай әрекеттердің орындалуын қамтамасыз етеді?
ГАЖ қабықша — программалық қамтамасыз ету, яғни сандық карталарды біріктірілген мәліметтермен жасап, олармен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін компьютерлік программалар. Олар мәліметтер базасы, кестелер, сандық карталар, есептер құрастырумен мәліметтердің қабылдануы мен сақталуын, кеңістіктік талдауды (өлшеу, салыстыру, классификациялау) және көрнекі түрде беруді қамтамасыз етеді.
4. Геоақпаратшының ГАЖ автоматтандырылған жұмыс орнының (АЖО) құрамына не кіреді?
Оның құрамына кіретіндер: 1) программалық қамтамасыз ету; 2) ақпараттық құралдар (компьютерлер, сканерлер, дигитайзерлер, сандық фотоаппараттар, принтерлер, плоттерлер); 3) мәліметтер (сандық және қағаз карталар, қашықтықтан бақылау суреттері және т.б.); 4) геоақпаратшы.
5. ГАЖ автоматтандырылған жұмыс орнындағы басты орынды кім алады және ГАЖ өнімнің негізгі мәнін құрайтын «үшбірлікті» атаңыз.
Кешендегі басты орынды адам — инженердің, программашының, картографтың және географтың білімін, біліктілігін меңгерген маман — геоақпаратшы алады. Ал ГАЖ өнімнің негізгі мәнін құрайтын үшбірлік: «карталар + мәліметтер + операциялар» жиынтығы болып табылады.
🔹 3-топ: ГАЖ өнімдерінің жіктелуі, қолдану салалары және экологиялық мәселелерді талдау
1. ГАЖ өнімдері аумақтық қамтуы және пайдалану мақсаты бойынша қалай жіктеледі?
Аумақтық қамтуы бойынша: ғаламдық (Google Earth), ұлттық (GIS Canada), аймақтық (облыстар геопорталы) және жергілікті болып бөлінеді. Пайдалану мақсаты бойынша: әкімшілік (мемлекеттік ұйымдар), корпоративтік (мекемелер мен ұйымдар) және әлеуметтік немесе бұқаралық (Google Maps, Яндекс карталар) болып бөлінеді.
2. Географиялық ақпараттың қанша пайызы кеңістіктік мәліметтерге жатады және олар қалай анықталады?
Ақпараттың 70%-ы кеңістіктік немесе географиялық мәліметтерге жатады. Кеңістіктік мәліметтер жер бетіндегі белгілі бір орналасқан жерге байланысты болады және бұл орындар географиялық координаттардың көмегімен оңай анықталады.
3. Мәтін бойынша ГАЖ технологиялары адамдарға қандай салаларда көмектеседі?
ГАЖ геоақпараттарды пайдалану салалары шексіз. Олар жобалауға, зауыттар мен теңіз кемелерін жасап, оларды пайдалануға, ақыл-ой карталарын жасауға, маңызды инфрақұрылымдар мен әлемдегі миллиондаған адамдарды қорғауға көмектеседі.
4. Каспий аймағы мен Атырау облысындағы экологиялық ластанудың қандай нақты сандық көрсеткіштері мәтінде келтірілген?
Солтүстік Каспийдің шығысында көмірсутек концентрациясы шектен артық (0,05 мг/л). Атырау облысында жердің ластануы 57 600 мың тоннаға жеткен (оның 2,2 мың тоннасы улы, 83,1 мың тоннасы радиоактивті қалдықтар). Мұнай өндіруші аймақтарда мазут төгілген жерлердің ауданы шамамен 185,2 мың шаршы метрді құрайды.
5. Каспий теңізі мен оның жағалауындағы экологиялық апатты мәселелерді шешу үшін қандай технологияларды қолдану қажет?
Бұл мәселелерді геоақпараттық технологиялардың кешенді анализінсіз және қашықтықтан бақылау әдістерін қолданбай шешу мүмкін емес. Тиімді бақылау жүргізу үшін әртүрлі зерттеу міндеттері тұрғысынан шешімдер қабылдау, болжау және басқару шараларын жүзеге асыру керек.