1-бөлім: Географиялық картаның мәні, элементтері және «карта тілінің» теориялық негіздері
1. Картографиялық бейнелеу ұғымы географиялық картаның басты элементі ретінде нені қамтиды және оның негізгі қызметі қандай?
Картографиялық бейнелеуге шартты белгілермен көрсетілген картаның мазмұны жатады. Оның негізгі қызметі – пайдаланушыға картадан белгілі бір мөлшердегі нақты ақпаратты алуға мүмкіндік беру.
2. Шартты белгілер жүйесін неліктен «картаның тілі» деп атайды және бұл жүйенің ғылыми атауы қандай?
Шартты белгілердің көмегімен картадан қажетті ақпарат кешені оқылатындықтан, оларды картаның тілі деп атайды. Нысандарды, құбылыстар мен үдерістерді бейнелейтін шартты белгілердің бұл жүйесін картографиялық бейнелеу тәсілдері деп атайды.
3. Географиялық картада қолданылатын шартты белгілер құрылымы мен қамту сипатына қарай негізгі қандай үш топқа жіктеледі?
Географиялық картада қолданылатын шартты белгілер өзіндік ерекшеліктеріне қарай 3 негізгі топқа бөлінеді: масштабтан тыс, сызықтық және аумақтық белгілер.
4. Картаның тілін құраушы элементтер тек шартты белгілермен ғана шектеле ме, әлде оның құрамына тағы қандай сипаттамалар енеді?
Жоқ, шектелмейді. Картаның тіліне шартты белгілерден басқа топонимдер, географиялық терминдер (жазық, шығанақ, шың), сапалық (тұзды көл, қарағайлы орман) және сандық (биіктік пен тереңдік белгілері) сипаттамалар да жатады.
5. Картадағы картографиялық бейнелеу тәсілдерінің ішінен оқушылар 8-сынып бағдарламасында қандай нақты түрлерін оқып-үйренді?
Оқушылар география курсының 8-сынып бағдарламасында картаға түсірудің негізгі түрлерінен изосызықтар, қозғалыс сызығы және сапалық фон тәсілдерін оқып-үйренді.
2-бөлім: Масштабтан тыс кескіндеу және белгілеу мен нүктелеу тәсілдерінің қолданылуы
1. Карта бетіндегі масштабтан тыс белгілермен картаға түсіру тобына картографияда қандай нақты тәсілдер біріктіріледі?
Масштабтан тыс белгілермен картаға түсіру элементтерінің тобына негізінен белгілеу тәсілі, нүктелеу тәсілі және картодиаграммалау тәсілі жатады.
2. Картографиядағы белгілеу тәсілінің ішкі түрлері қандай және олар пайдалы қазбалар мен табиғат зоналары картасында қалай көрініс табады?
Белгілеудің 3 түрі бар: геометриялық (Ұлытау, Қарағанды картасындағы үшбұрыш, квадрат пішінді кен орындары), әріптік (пайдалы қазбаларды латын әріптерімен белгілеу) және суреттік немесе пиктограммалар (Абай, Шығыс Қазақстан картасындағы жануарлар бейнесі).
3. Картада қолданылатын геометриялық шартты белгілер белгілі бір нысанның қандай басты көрсеткіштері мен қасиеттерін ашып көрсете алады?
Геометриялық белгілердің басты ерекшелігі – олардың көмегімен бейнеленіп отырған географиялық нысанның көлемін, ішкі құрамын және құрылымын (мысалы, қала өндірісінің құрылымын) анықтауға болады.
4. Нүктелеу тәсілі қандай географиялық құбылыстарды бейнелеу үшін тиімді және бұл тәсілдегі әрбір жеке нүктенің мәні неде?
Нүктелеу тәсілі картада тұтас емес, бірақ жалпылама таралған құбылыстарды, мысалы, ауылшаруашылық дақылдарын орналастыруда қолданылады. Бұл тәсілде әрбір нүктенің белгілі бір сандық мәні, яғни «салмағы» болады.
5. Картадағы нүктелердің белгіленген салмағы арқылы Түркістан облысындағы егістік алқаптарының көлемі қалай есептеліп шығарылады?
Егер картада 1 нүкте 200 мың га бидайға, 20 мың га жүгері мен күрішке сәйкес келсе, нүктелер санын көбейту арқылы облыста 200 мың га бидай, 40 мың га жүгері мен 3 мың га күріш егілгенін оңай есептеуге болады.
3-бөлім: Картодиаграммалау, салыстырмалы картограмма және ареалдар тәсілдерінің математикалық-статистикалық негіздері
1. Картодиаграммалау тәсілінің басты мәні неде және бұл тәсілді құрастыру үшін статистикалық мәліметтер қандай аумақтық бірліктер бойынша жиналады?
Бұл тәсіл – географиялық карта бетіне дөңгелек, квадрат немесе бағана тәрізді диаграммаларды тұрғызу. Оған қажетті абсолюттік статистикалық мәліметтер (тұрғындар саны, өндірілген мұнай мөлшері) нақты облыстар, аудандар мен елдер бойынша жиналады.
2. Географиялық картадағы картодиаграмманың негізгі практикалық артықшылығы мен оның қолданылудағы басты кемшілігі не болып табылады?
Артықшылығы – әкімшілік аймақтар бойынша өнім өндіру көлемін көрнекі түрде оңай салыстыруға мүмкіндік береді. Кемшілігі – құбылыстың тек жалпы аумаққа тиесілі екенін көрсетіп, нақты қай кен орнында өндіріліп жатқанын дәп басып көрсете алмайды.
3. Картограмма тәсілінің картодиаграммадан басты математикалық өзгешелігі неде және ол қандай географиялық көрсеткіштерді бейнелейді?
Картодиаграмма абсолюттік көрсеткішті берсе, картограмма тек салыстырмалы (есептік) статистикалық көрсеткіштерді бейнелейді. Мысалы: 1 км²-ге келетін халық тығыздығы, урбандалу деңгейі (қала халқының үлесі) немесе жан басына шаққандағы өнім.
4. Картограммадағы географиялық көрсеткіштердің жоғары не төмен екендігі түс арқылы қалай ажыратылады және бұл қала халқының үлесін бейнелеуде қалай көрінеді?
Картограммада көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, бояу түсі де соғұрлым қоюлана түседі. Мысалы, қала халқының үлесі 10–20% болса бозғылт-жасыл түспен, ал 80%-дан жоғары көрсеткіш қою жасыл түспен реңделіп беріледі.
5. Ареалдар тәсілінің басқа картографиялық тәсілдерден ерекшелігі неде және ол «Қазақстанның орманшаруашылығы» картасында қалай қолданыс тапқан?
Ареалдар тәсілі белгілі бір аумақта масштабтан тыс белгілерді де біріктіріп пайдалануға мүмкіндік береді. Орман шаруашылығы картасында қарағай, самырсын, сексеуіл сияқты ағаш түрлерінің таралған шекаралары түрлі түсті пішіндермен (ареалдармен) бөлініп көрсетілген.