🔹 1-топ: Ішкі құрылыс және зерттеу әдістері
1. Жердің ішкі құрылымын зерттеудің ең сенімді әдісі қандай?
Сейсмикалық толқындардың көмегімен зерттеу. Жер сілкінісі кезінде пайда болатын толқындардың жылдамдығы арқылы қабаттардың тығыздығы мен күйі анықталады.
2. Адамдар жер қойнауына неліктен 12 шақырымнан тереңдей алмады?
Жер астындағы температура өте жоғары болғандықтан, ешбір техника оған төтеп бере алмайды.
3. Сейсмикалық Р-толқындардың (Primary) ерекшелігі қандай?
Олар – ең жылдам бойлық толқындар. Р-толқындар қатты заттармен қатар сұйық заттар арқылы да өте алады.
4. Сейсмикалық S-толқындардың (Secondary) басты айырмашылығы неде?
Олар – баяуырақ көлденең толқындар. S-толқындар сұйық орта арқылы өте алмайды, бұл қасиет қабаттардың күйін анықтауға көмектеседі.
5. Заттың тығыздығы сейсмикалық толқындардың таралуына қалай әсер етеді?
Зат неғұрлым тығыз болса, сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы соғұрлым жоғары болады.
6. Литосфераның беткі қабатында тереңдеген сайын температура қалай өзгереді?
Литосфераның беткі қабаты Күн сәулесімен қызады, ал әрбір 100 метр тереңдеген сайын температура шамамен 3°С-қа артып отырады.
7. Жер негізінен қандай үш басты қабаттан тұрады?
Ғалымдардың зерттеулері бойынша Жер үш негізгі қабаттан тұрады: литосфера, мантия және ядро.
🔹 2-топ: Литосфера және жер қыртысы
1. Литосфера дегеніміз не және оның шекарасы қандай?
Литосфера – жер қыртысы мен астеносфераға дейінгі жоғарғы мантия бөлігін қамтитын Жердің қатты қабығы.
2. Мохоровичич шекарасы деген не?
Жер қыртысы мен жоғарғы мантияны бір-бірінен бөлетін шекара. Осы шекарада сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы күрт артады.
3. Астеносфера қабатының сипаттамасы мен тереңдігі қандай?
Литосфераның астында орналасқан жоғарғы мантияның тұтқыр әрі иілгіш қабаты. Материктер астында 100 км, мұхиттар астында 50 км тереңдіктен басталып, 250–350 км-ге дейін барады.
4. Материктік жер қыртысы қандай қабаттардан құралған?
Материктердің астындағы жер қыртысы үш қабаттан: шөгінді қабат, гранит қабаты және базальт қабатынан тұрады.
5. Мұхиттық жер қыртысының материктіктен басты айырмашылығы неде?
Мұхиттардың астында тек жұқа шөгінді қабат пен базальт қабаты ғана болады. Мұхиттық жер қыртысында гранит қабаты болмайды.
6. Жер қыртысының қалыңдығы әртүрлі аймақтарда қандай болады?
Материктік жазықтарда 30–40 км, тауларда (мысалы, Гималайда) 70–80 км-ге жетеді. Ал мұхиттар астында ең жұқа – орташа 5–10 км (кей жерде 5 км) болады.
7. Жер қыртысының массасында ең көп кездесетін химиялық элементтер қандай?
Ең көп таралғандары: Оттек (49%) және Кремний (26%). Одан кейін алюминий (7,5%) және темір (4,2%) келеді. Осы және қалған 4 элемент массаның 97,2%-ын құрайды.
🔹 3-топ: Мантия, температура және қысым
1. Мантия қабатының Жер құрылысындағы үлесі мен көлемі қандай?
Мантия – Жердің ең үлкен қабаты. Ол Жер массасының 67%-ын және көлемінің 83%-ын құрайды. 30 км-ден 2900 км тереңдікке дейін созылады.
2. Мантиядағы жоғары температурада заттар неліктен толық сұйыққа айналмайды?
Мантияда температура 2500°С-қа дейін жетеді. Бірақ өте жоғары қысым заттарды толық сұйық күйге өткізбей, қатты әрі тығыз күйде ұстап тұрады.
3. Мантияда төменнен жоғары бағытталған зат ағындары қалай пайда болады?
Балқыған заттар әрдайым жоғары қысым аймағынан (тереннен) төмен қысым аймағына қарай қозғалады. Осыдан үздіксіз ағындар түзіледі.
4. Литосфералық тақталар дегеніміз не және олар қалай қозғалады?
Мантиядағы ағындардың әсерінен литосфера бөлінетін ірі блоктар. Олар астеносфераның пластикалық бетімен миллиондаған жылдар бойы сырғып, орын ауыстырады.
5. Литосфералық тақталардың соқтығысуы мен ажырауы неге алып келеді?
Тақталар соқтығысқан жерлерде қатпарлы тау жоталары түзіледі. Ал олар ажыраған жерлерде жарықтар пайда болып, жанартаулар қалыптасады.
6. Жанартаулардың пайда болуы неліктен астеносферамен байланысты?
Астеносфера қабаты шамамен 1200°С температурада пластикалық күйде болады. Жер бетіне көтерілетін магма ошақтары дәл осы қабатта орналасады.
7. Мантияда жүретін үдерістер жер бетіне қалай әсер етеді?
Олар материктердің қозғалуына, жанартаулардың атқылауына, жер сілкіністеріне, тау түзілуіне және пайдалы қазба кен орындарының қалыптасуына тікелей әсер етеді.