§26-28. Қазақстанның көлдері, мұздықтары мен жер асты сулары
Су қоймаларының пайда болуы, мұздықтардың орналасуы және гидронимдерді зерттеу
🌊 1-бөлім: Қазақстанның көлдері мен көлтану
1. Қазақстанда канша көл бар және олар пайда болуы бойынша қалай бөлінеді?
▼
Жауап: Арал мен Каспийден басқа 48 мыңнан астам көл бар[cite: 1]. Қазаншұңқырларының пайда болуына қарай: реликті (қалдық), тектоникалық, мұздық, аккумулятивті, ойынды (просадочные), карсты, суффозиялы және ескі арналы көлдер болып бөлінеді[cite: 1].
✓ +10 ұпай
2. Көлдердің тұздылық дәрежесіне қарай жіктелуі мен көрсеткіштері қандай?
▼
Жауап: Тұщы көлдер (тұздылығы 1‰-ден аз), тұздылау көлдер (1–25‰), тұзды көлдер (26–50‰) және аса тұзды көлдер (50‰-ден жоғары)[cite: 1].
✓ +10 ұпай
3. [СУРЕТПЕН ЖҰМЫС] Балқаш көлінің гидрологиялық ерекшелігі мен тұздылығын түсіндіріңіз.
▼
Жауап: Балқаш – ағынсыз тұйық көл (ауданы 18 200 км²)[cite: 5]. Ұзынша созылған көл Сарыесік түбегі арқылы екіге бөлінеді: Батыс бөлігіне Іле өзені құятындықтан тұщы, ал шығыс бөлігі тұзды (5,2‰) болып келеді[cite: 5].
✓ +10 ұпай
4. Каспий теңізінің аталу тарихы және негізгі географиялық параметрлері.
▼
Жауап: Б.з.б. I ғасырда жағалауды мекендеген «каспий» (жылқышылар) тайпасының құрметіне аталған[cite: 4]. Ежелде Гиркан, Хвалын немесе Хазар теңізі де аталды[cite: 4]. Орташа тереңдігі – 180 м, ең терең жері – 1025 м[cite: 4]. Еуропа мен Азия шекарасында, мұхит деңгейінен 28-29 м төмен орналасқан[cite: 4].
✓ +10 ұпай
🏔️ 2-бөлім: Мұздықтар мен көпжылдық тоңдар
1. Қазақстан тауларындағы мұздықтар қандай 3 негізгі топқа бөлінеді?
▼
Жауап: 1) Аңғарлық мұздықтар (барлық мұздықтардың 19%-ын құрайды, орташа қалыңдығы 50–100 м)[cite: 3]. 2) Тау беткейлерінің мұздықтары (33%-ды құрайды, қалыңдығы 20–30 м)[cite: 3]. 3) Төбесі тегіс шыңдардың мұздықтары (2%-ды құрайды)[cite: 3].
✓ +10 ұпай
2. Қазақстандағы ең ірі аңғарлық мұздық қайда орналасқан?
▼
Жауап: Іле Алатауындағы Корженевский мұздығы (ұзындығы 12 км, ауданы 35 км², максималды қалыңдығы 200 м-ге жуық)[cite: 9]. Сондай-ақ Алтайдың ең ірі мұздығы – Белуха шыңының онтүстік беткейіндегі Берел мұздығы (ауданы 14 км²)[cite: 2].
✓ +10 ұпай
3. [СУРЕТПЕН ЖҰМЫС] Тау жоталары бойынша мұз қар сызығының биіктігін сипаттаңыз.
▼
Жауап: Мұздықтар Алтайда орта есеппен 2600 м, Жетісу Алатауында 3300 м, ал Тянь-Шаньда 3600 м биіктікте түзіледі[cite: 3].
✓ +10 ұпай
4. Көпжылдық тоңдардың таралуы мен жалпы ауданы қанша?
▼
Жауап: Көпжылдық тоңдардың жалпы ауданы 32 000 км²-ге жетеді, оның шамамен 40%-ы Алтайдың үлесіне тиеді[cite: 9]. Тоңның төменгі таралу шекарасы Алтайда 2000 м-ден Тянь-Шаньда 3000 м-ге дейін жетеді[cite: 9].
✓ +10 ұпай
💧 3-бөлім: Жер асты сулары және гидронимдер
1. Жер асты сулары пайдалану сипатына қарай қалай жіктеледі?
▼
Жауап: Пайдалану сипатына қарай: ауызсу, шаруашылықтық, техникалық, минералды және термальды сулар болып бөлінеді[cite: 9]. Тау жыныстарының су сыйымдылығына қарай: жарықшақты, жарықшақты-қабатты және қабатты болып бөлінеді[cite: 9].
✓ +10 ұпай
2. Қазақстандағы артезиан алаптары мен еспе сулардың таралуы.
▼
Жауап: Республикамызда 70 артезиан алабы бар[cite: 9]. Қысымды артезиан сулары Іле ойпатында, Мойынқұмда, Маңғыстауда тереңдігі бірнеше ондаған немесе жүздеген метрге жететін қабаттарда орналасқан[cite: 8].
✓ +10 ұпай
3. [СУРЕТПЕН ЖҰМЫС] Минералды және Термальды сулардың айырмашылығын түсіндіріңіз.
▼
Жауап: Минералды сулар – құрамында газдар мен тұздары бар емдік сулар (Бурабай, Алмаарасан, Қапаларасан, Сарыағаш – барлығы 45 кен орны бар)[cite: 8]. Термальды сулар – температурасы 35–45°C-тан 96–100°C-қа дейінгі ыстық сулар (Каспий маңы, Маңғыстау, Торғай, Жайсаң, Балқаш-Алакөл)[cite: 8].
✓ +10 ұпай
4. Гидронимдер деген не және мысал келтіріңіз.
▼
Жауап: Гидронимдер – су объектілерінің (көл, өзен, бұлақ) атаулары. Мысалы: Қорғалжын (монғол тілінен «қорғасынды көл» дегенді білдіреді)[cite: 3].