1-жұп: Жердің ішкі күштері және тау түзілу қатпарлықтары
1. Жер бедерінің ірі пішіндерін қалыптастыратын эндогендік күштердің негізгі көзі неде және олар қандай процестерді тудырады?
🌋Ішкі (эндогендік) күштер Жердің ішкі қойнауындағы жылу мен энергия, химиялық реакциялар әсерінен пайда болады. Олар литосфералық тақталарды қозғалысқа түсіріп, жер бетінде 🏔️тау түзілу (орогендік) әрекеттерін және 💥тербелмелі (эпейрогендік) қозғалыстарды тудырады.
2. Тау түзілу процесінде жер қыртысында пайда болатын қатпарлықтардың түрлері қалай сипатталады?
⛰️Тау жыныстарының қатпарлануы кезінде біртұтас жоғары көтерілген бөлігі — антиклиналь деп аталады. Ал оның майысып төмен түскен бөлігі синклиналь, беткі бөлігі тегіс болып бір бағытқа қарай көтерілген қабаты 🧭моноклиналь деп 📌айқындалады.
3. Қатпарлану барысында литосфера қабаттарының біртұтастығы бұзылғанда қандай құбылыстар қатар жүреді?
⚡Қатпарлану кезінде иілу шегінен асқанда жер қыртысында терең тектоникалық жарықтар пайда болады. Осы жарықтар бойымен тау жыныстарының блоктары жылжып, жер бетінде 🌋жанартаулардың атқылауы мен жойқын 🌊жер сілкіністері қатар немесе жеке-дара жүреді.
2-жұп: Жер қыртысының құрылымдары және мұхит түбінің рельефі
1. Жер қыртысының құрылымдық ерекшелігіне қарай платформалар мен геосинклинальдардың айырмашылығы неде?
🗺️Жер қыртысының неғұрлым тұрақты, тегіс бөліктері платформалар деп аталады және оларда жазықтар орналасады. Ал неғұрлым қозғалмалы, мазасыз бөліктері 🧬геосинклинальдар деп аталып, олардың орнында 🏔️әртүрлі биіктіктегі тау жүйелері қалыптасады.
2. Жер бетіндегі тербелмелі қозғалыстардың тау түзілу қозғалыстарынан басты айырмашылығы мен салдары қандай?
🌊Тербелмелі қозғалыстар жер қыртысының біртіндеп көтерілуі мен төмен түсуін тудырып, мұхит деңгейін өзгертеді. Олар тау түзілуден ерекшелігі — 🔄қайтымды сипатта болады, яғни көтерілген құрлық бөлігі уақыт өте келе ⏳қайтадан су астына түсуі мүмкін.
3. Мұхит түбінің рельефі құрылымдық ерекшелігіне қарай қандай негізгі орографиялық бөліктерге жіктеледі?
🌐Мұхит табанының бедері төрт ірі құрылымға ажыратылады: материктің шеткі бөлігі, өтпелі зона, суасты орта жоталары және мұхит табаны. Өтпелі зонаға шеткі теңіз қазаншұңқырлары мен аралдар доғасы кірсе, мұхит табаны ⚓терең шұңғымалар мен қазаншұңқырлардан 🐋тұрады.
3-жұп: Экзогендік күштер және үгілу мен өзіндік бедер пішіндері
1. Тау жыныстарының физикалық және химиялық үгілу процестерінің мәні мен айырмашылығы неде?
❄️Үгілу нәтижесінде біртұтас тау жыныстары бұзылып, қиыршықтас пен құмға айналады. Тау жынысы тек бөлшектеніп, химиялық құрамы өзгермесе бұл — ☀️физикалық үгілу, ал су мен газ әсерінен минералдық құрамы өзгеріске ұшыраса — 🧪химиялық үгілу деп аталады.
2. Сыртқы күштердің (жел, ағын су) әрекетінен пайда болатын "бедленд" жер бедері дегеніміз не және ол қайда кездеседі?
🏜️Бедленд — жыралар мен сайлардың жиілігінен лабиринт тәрізді сипат алатын, қатты тілімденген өнімсіз құрғақ жерлер. Бұл бедер пішіні АҚШ-тың Ұлы жазықтарында, Орталық Азияда және Қазақстандағы 🏞️Шарын каньонында 📌айқын көрініс тапқан.
3. Мұздықтар мен жерасты суларының (экзогендік әрекет) нәтижесінде қандай ерекше рельеф түрлері қалыптасады?
🏔️Мұздықтардың қозғалысынан альпілік рельеф пен морена (мұздық тасымалдаған жыныстар) түзіледі. Ал жерасты суларының әктас, тұз, гипсті ерітуінен 🕸️карст құбылысы дамып, нәтижесінде әлемдегі ең терең 🦇Flint-Mamont және Крубери-Воронья үңгірлері пайда болады.