🔹 1-топ: Дүниежүзілік мұхиттың маңызы және антропогендік ластану көздері
1. Дүниежүзілік мұхиттың шаруашылық маңызы қандай және ол неліктен әлемнің қуатты транспорттық тамырына айналды?
Дүниежүзілік мұхит – дүниежүзінің теңіз жағалауы елдерінің экономикасының өсіміне ықпал ететін минералды шикізат, энергия және биологиялық ресурстардың тамаша көзі. Сауда мен экономикалық қарым-қатынастың дамуымен ол әлемнің қуатты транспорттық тамырына айналды.
2. XXI ғасырдағы қандай түрткіжайттар мен үдерістер мұхитқа түсетін антропогендік жүктемені күшейтіп отыр?
Дүниежүзінде халық санының артуы және елдердің экономикасының өсіміне байланысты мұхит пен оның жағалауы рекреациялық табиғатты пайдалану аймағына, қалалардың қоныстанған және өнеркәсіптік аумағына айналуда. Осы үдерістер антропогендік жүктемені күшейтіп, көпбуынды әрі өзара байланысты проблемаларды тудыруда.
3. Мұхиттың антропогендік ластануының негізгі екі көзіне нелер жатады және олардың үлесі қандай?
1) Жерүсті көздер: өнеркәсіп, коммуналдық және ауылшаруашылығы, рекреация (туризм), ағын сулар мен ластанған өзен ағыстары (теңіз суының 70% ластануына себеп болады). 2) Теңіз көздері: теңіз апаттары кезіндегі ластану, теңіз транспортының ластануы және мұнай өндіру кезінде сыртқа ағып кету.
4. Ғылыми тұрғыдан «мұхиттың ластануы» деген ұғымға қандай анықтама беріледі?
Мұхиттың ластануы деп зиянды ықпал ететін, тірі ресурстарға зиян келтіретін, адам денсаулығы үшін қауіпті, теңіз қызметіне кедергі келтіретін және теңіз суының сапасын нашарлататын заттардың теңіз ортасына түсуін айтады.
5. Мұхит суын ластайтын негізгі химиялық және тұрмыстық заттарды атаңыз.
Теңіз суын ластайтын негізгі көздер: мұнай мен мұнай өнімдері, радиоактивті қалдықтар, ауыр металдар, химиялық заттар, тұрмыстық қоқыс (әсіресе пластмасса) және пестицидтермен ластанған ағын сулар.
🔹 2-топ: Мұнай, радиоактивті заттар және химиялық қалдықтармен ластану зардаптары
1. Мұхит бетіндегі мұнай қабығы неліктен нағыз экологиялық қатер болып есептеледі және ол экожүйеге қалай әсер етеді?
Мұнай қабығы теңіз флорасы мен фаунасына оттегінің баруына кедергі келтіреді, мұхит пен атмосфера арасындағы энергия, жылу, ылғал және газ алмасуды бұзады. Бұл тіршілік ортасының жойылып, теңіз әлемі өкілдерінің қырылуына әкеп соқтырады. Экологтердің есептеуінше, мұнай қабығының алаңы мұхит бетінің 2%-на жеткен.
2. Мұнайдың сыртқа ағуына байланысты мәтінде қандай тарихи апатты жағдай және статистикалық деректер келтірілген?
Жыл сайын мұхитқа орта есеппен 13–14 млн тонна мұнай өнімдері құйылады және мұнай ағуына қатысты 1400-дей жағдай орын алады. Нақты мысал ретінде: 1989 жылы американдық Exxon Mobil компаниясына тиесілі «Эксон Вальдез» супертанкері Аляскадағы Ханзада Уильям бұғазының теңіз жартасына соғылып, апатқа ұшыраған.
3. Дүниежүзілік мұхиттың радиоактивті заттармен ластануының негізгі себептері қандай және қандай акваториялар қатты лас деп танылған?
Атом өнеркәсібі мен АЭС қалдықтары, радиоактивті сулар, қалдықтарды металл контейнерлерге құйып көму, атом қозғалтқышты кемелердің апаты мен реактор қалдықтары басты себеп болады. Қатты ластанған жерлер: Солтүстік, Ирландия, Жапония, Жерорта, Норвегиялық, Гренландия, Баренцев, Ақ теңіздері, Мексика, Бискай, Токио шығанақтары және Аstandard АҚШ-тың Атлант жағалауы.
4. Судың көк-жасыл түске боялып «гүлденуі» неден болады және 1988 жылы Норвегия мен Дания жағалауында қандай зардап әкелді?
Өнеркәсіптік және ауылшаруашылық қалдықтары мен пестицидтердің қосылуынан су «гүлдейді». 1988 жылы Солтүстік теңіз суын жаппай балдыр мен планктондар басып, теңіз фаунасы мен флорасының басым бөлігі қырылды, балық шаруашылығына (әсіресе арқан балық кәсібіне) үлкен зиян келді. Балдырлану аумағында ұзындығы 45 км, ені 10 км үлкен дақ пайда болды.
5. Әйгілі ғалым Жак Ив Кусто Жерорта теңізіне қатысты қандай ескерту жасады және бұл аймақтың ластану деңгейі қандай?
Жерорта теңізі — дүниежүзіндегі ең лас теңіз (ең лас жері — Сароникос шығанағы). Жак Ив Кусто туристерге бұл теңізден ауланған балықты жеуден сақтандырған, өйткені балық етінде сынап пен қалайы мөлшерден асып кеткен. Тіпті курортты маусымда да алып құмды жағалауларда суға шомылу қауіпті екені туралы тақтайшалар ілінгендіктен адам болмайды.
🔹 3-топ: Биологиялық ресурстардың сарқылуы және мұхитты қорғау шаралары
1. Мұхиттан ауланатын балықтар дүниежүзінде қандай мақсаттарда пайдаланылады және қандай түрлеріне жойылу қаупі төніп тұр?
Балық аулаудың 60–65%-ы тағам ретінде, қалған бөлігі техникалық, медициналық, косметикалық мақсаттарға, былғары мен тон шикізатына пайдаланылады. Қазіргі таңда хек, атлант нәлімі, кәдімгі тунец, австралиялық албырт балық сияқты кәсіпшілік түрлерге, сондай-ақ киттің кейбір түрлеріне, тасбақалар мен моллюскілерге жойылу қаупі төніп тұр.
2. ЮНЕСКО-ның 2012 жылғы мәліметі бойынша қанша теңіз ауданы «биологиялық өлі» деп танылды және балық қорын сақтау үшін ғалымдар қандай шектеу ұсынады?
ЮНЕСКО мәліметі бойынша жыл сайын әлемде 400-ден астам теңіз ауданы адамның шаруашылық қызметінің салдарынан «биологиялық өлі» деп танылады. Мамандар балық қорын сақтау үшін аулау мөлшері жылына 120–150 млн тоннадан аспауы керек деп есептейді, бірақ қазірдің өзінде жыл сайын 100 млн тоннаға жуық өнім ауланып, көбею шегіне жеткен.
3. «Дүниежүзілік мұхитты күзету» ұғымына қандай анықтама берілген және БҰҰ деңгейінде қандай халықаралық конвенциялар қабылданды?
Мұхитты күзету — оның қызметін қамтамасыз ету бойынша халықаралық, мемлекеттік, экономикалық, саяси және экологиялық шаралар кешені. Қабылданған құжаттар: 1972 жылғы Лондон конвенциясы (радиациялық ластанудың алдын алу), 1992 жылғы Париж конвенциясы (Солтүстік Шығыс Атлантты қорғау) және 1992 жылғы Бухарест конвенциясы (Қара теңізді қорғау).
4. Теңіз суларын тазарту жұмыстарын жүргізу және нормативтік тыйымдар салу бағытында қандай нақты инженерлік шаралар атқарылуы тиіс?
Кемелерге тазартқыш қондырғылар мен қоқыс жинайтын ыдыстар орнату, апат кезінде мұнай дағы мен пластмассаны жинайтын арнайы ысқыш-кемелерді қолдану, порттарда тазарту қондырғыларын салу және қос табаны бар танкерлер шығару. Сонымен қатар жаппай шомылатын жерлерге тазартылмаған ағын суларды қосуға және радиоактивті қалдықтарды көмуге нормативтік тыйымдар салу.
5. Франция мен Жапония мемлекеттері өз деңгейінде мұхит пен өзен суларын күзетуге қандай тәжірибелік үлес қосып отыр?
Франция суды бақылайтын 6 аумақтық комитет құрды, кәсіпорындарға суды тек ағыстан төмен жақтан алуды рұқсат етті, порттарда күніне 4 тонна қоқыс соратын кемелер мен танкерлерді қадағалайтын ұшақтар тобын ұйымдастырды. Жапония болса теңіздің ластануына мониторинг жүргізетін арнайы қызмет пен катерлер жүйесін құрып, Токио шығанағында ластану құрамын анықтайтын био-роботтарды әзірледі.