1-мәтін
Қалалық мектептердің бірінде ерекше кітапхана жобасы іске қосылды. Бұрын кітапхана тек қағаз кітап сақтайтын орын болып саналса, енді ол оқушының ізденіс кеңістігіне айналды. Жоба барысында ескі кітаптар цифрландырылып, электронды каталог жасалды. Оқушылар кез келген автордың шығармасын тақтадағы код арқылы тауып, қысқаша аннотациясын оқып, қажет болса толық мәтінді планшеттен аша алады. Кітапханашы мұны уақытты үнемдеу ғана емес, оқу мәдениетін жаңартудың бір жолы деп түсіндіреді.
Алайда жоба алғаш енгізілгенде бәрі бірден оңай болған жоқ. Кейбір оқушылар қағаз кітаптың иісін, парақтың сыбдырын, қолмен жазып алған белгілерді сағынатынын айтты. Ал бірқатар мұғалімдер электронды жүйе баланы кітаппен терең байланыстан алыстата ма деп алаңдады. Осыдан кейін кітапхана қызметкерлері аралас модель ұсынды: маңызды шығармалар қағаз түрінде де, электронды түрде де сақталды. Сонымен қатар әр оқушы оқыған кітабы бойынша қысқа пікір жазып, оны ортақ тақтаға қалдыратын болды.
Бірнеше айдан кейін жоба өз нәтижесін бере бастады. Ең алдымен, кітап іздеуге кететін уақыт қысқарды. Екіншіден, бұрын кітапханаға сирек кіретін оқушылар да жиі келе бастады. Үшіншіден, оқушылардың арасында кітап туралы пікірталас көбейді. Бір қызығы, электронды жүйе кітапты жеңілдетіп жіберді деген қорқыныштың орнына, кейбір оқушылар дәл осы жүйе оларды бұрын оқымаған шығармаларға жетелегенін айтты. Демек, мәселе технологияның өзінде емес, оны қалай қолдануда екені анықталды.
Мәтіннің негізгі тақырыбы қандай?
Автордың айтуынша, кітапхана жобасының басты мақсаты қайсы?
Мәтінде оқушылардың бір бөлігі неге алаңдады?
Мәтінге сәйкес аралас модельдің мәні қандай?
“Оқу мәдениетін жаңартудың бір жолы” деген тіркес нені білдіреді?
Қай сөйлем мәтіннің үшінші абзацының негізгі ойына жақын?
Мәтін бойынша кітапхананың белсенділігі неге артты?
“Кітаппен терең байланыс” тіркесіндегі “терең” сөзі қандай мағынада қолданылған?
Автордың көзқарасы қандай?
Мәтіндегі қорытынды ой қайсы?
2-мәтін
Көктемгі су тапшылығы ауыл тұрғындарын жиі ойландырған мәселе еді. Бір ауылда бірнеше жыл қатарынан егін аз шығып, жайылым тозып, құдық суы тайыздай бастаған соң, ауыл ақсақалдары мен жас мамандар ортақ жоба жасауды ұйғарды. Олар ең алдымен судың қайдан келіп, қайда кетіп жатқанын зерттеді. Көп ұзамай бір қателік анықталды: ескі арық жүйесі судың біраз бөлігін жоғалтып отырған. Су егістікке жеткенше буланып, бір бөлігі топыраққа сіңіп, бір бөлігі жолай рәсуа болып кететін.
Жобаның алғашқы кезеңінде ауыл адамдары күмәнмен қарады. Кейбірі “бұрын да осылай күн көрдік” десе, енді бірі “мұндай жаңалыққа көп ақша кетеді” деп ойлады. Бірақ жастар су үнемдеу үшін қарапайым амалдарды ұсынды: арықтарды қаптау, тамшылатып суару жүйесін енгізу, суару уақытын таңертеңге немесе кешке ауыстыру, егістік айналасына ылғалды сақтайтын қорғаныш белдеулер отырғызу. Бір қарағанда бұл ұсақ-түйек шаралар сияқты көрінгенмен, олардың жиынтық әсері үлкен еді.
Бір маусым өткен соң нәтиже көзге көрінді. Су аз жұмсала бастады, егіннің сапасы жақсарды, малға шөп қоры артты. Ең бастысы, ауылда адамдардың көзқарасы өзгерді. Бұрын суды тек табиғи байлық деп қабылдаса, енді оны жоспармен, есеппен, жауапкершілікпен пайдаланатын ортақ құндылық ретінде түсінді. Сол күні бір қария: “Су азайған кезде ғана оның қадірін үйренеміз, бірақ ақылды адам оны азаймай тұрып бағалайды” деген екен.
Мәтіннің негізгі идеясы қандай?
Су тапшылығының басты себебі ретінде не көрсетілген?
Жобаға бастапқыда адамдар неге күмәнмен қарады?
Қай шара мәтінде ұсынылмаған?
“Жиынтық әсері үлкен еді” дегенді қалай түсінесің?
Мәтін бойынша жобаның нәтижесі қайсысы емес?
Қарияның соңғы сөзі неге маңызды?
Мәтіндегі “құндылық” сөзі қандай мағынада қолданылған?
Автор ауыл адамдарының көзқарасы қалай өзгергенін көрсетеді?
Мәтіннің соңындағы ой қандай қорытынды береді?
3-мәтін
Таулы аймаққа шыққан шағын экспедицияның мақсаты әдетте үлкен ғылыми жаңалық ашу емес, бірақ сол сапардың өзі адамға көп нәрсе үйретеді. Биылғы топтың құрамында биолог, географ, екі студент және жергілікті жолсерік болды. Олар биіктегі өсімдіктердің өзгерісін бақылап, ауа райын жазып, топырақ үлгісін жинауы керек еді. Жол бастапқыда жеңіл көрінгенімен, биікке көтерілген сайын ауа сиреп, аяқтың салмағы ауырлай түсті.
Экспедиция мүшелері күн тәртібін нақты ұстанды. Таңертең ерте қозғалып, түскі ыстыққа жетпей белгілі бір межеге жетуге тырысты. Жолсерік кей жерлерде картаға емес, жер бедерінің өзіне сенген дұрыс екенін айтты. Ал студенттердің бірі барлық өлшемді мұқият жазып отырды. Бір қарағанда бұл ұсақ жұмыс сияқты. Бірақ кейін дәл сол жазбалар зерттеушілерге өсімдіктің белгілі биіктікке дейін ғана өсуін, ал одан жоғарыда түрдің өзгеретінін байқауға көмектесті.
Кешке қарай қатты жел тұрып, топ шатырды бекітуге мәжбүр болды. Осы сәтте экспедицияның шынайы сипаты байқалды: табиғатқа қарсы тұру емес, оған бейімделу. Біреуі арқан тартады, біреуі қазық қағады, біреуі құралды қорғайды. Барлығының әрекеті бір мақсатқа бағытталғанда ғана жұмыс алға жүрді. Ертеңіне олар жиналған деректерді қарап отырып, ең үлкен жаңалықтың өзі кейде шалғайдағы тауда емес, ұқыптылық пен бірлескен еңбекте жатқанын түсінді.