🤝 Жұптық тапсырмалар: Қазақстанның ірі табиғи аумақтар

1-жұп: Табиғи аудандастыру ұғымы және Қазақстанның 9 ірі табиғи ауданы

1. Табиғи немесе физикалық-географиялық аудандастыру дегеніміз не және оның негізіне қандай басты белгілер жатады?
Қазақстан аумағындағы ірі табиғи аймақтарды бөлу 🗺️табиғи аудандастыру деп аталады. Оларды бөлудің негізіне 🏗️геологиялық құрылым, жер бедерінің ерекшеліктері мен 🌤️климаттағы басты айырмашылықтар жатады. Осы белгілер бойынша бөлінетін ірі аумақтар азоналық табиғи кешендер болып саналады.
2. Географ ғалымдардың жіктеуі бойынша Қазақстан аумағы қандай 9 ірі табиғи ауданға бөлінеді?
Ғалымдар ел аумағын 📑9 ірі табиғи ауданға бөледі: 1. Шығыс Еуропа жазығы; 2. Солтүстік қазақ жазығы; 3. Тұран; 4. Орал (Мұғалжар); 5. Сарыарқа; 6. Алтай тауы; 7. Тянь-Шань; 8. Жетісу Алатауы; 9. Сауыр, Тарбағатай.
3. Аталған 9 ауданның ішінде географиялық орналасуы жағынан қандай айырмашылықтар бар?
Бұл аудандардың ішінде толығымен біздің еліміздің аумағында орналасқан жалғыз табиғи аудан — ⛰️Сарыарқа. Ал қалған барлық аудандар көрші мемлекеттердің де аумағын қамтитын үлкен 🌐трансшекаралық табиғи аудандардың бөліктері болып табылады.

2-жұп: Табиғи аудандардың шегарасы мен Солтүстік Қазақ жазығының құрылымы

1. Әр табиғи ауданның шегарасы немен анықталады және Шығыс Еуропа мен Сарыарқаның тектоникалық негізі қалай сипатталады?
Әр ауданның шегарасын геологиялық құрылымымен сипатталатын ірі жер бедерінің формалары — таулар мен жазықтар анықтайды. Мысалы, Шығыс-Еуропа жазығы ежелгі платформада қалыптасса, Сарыарқаның тектоникалық негізін геологтар жас Еуразиялық платформаның қалқаны — 🛡️Қазақ қалқаны деп атайды.
2. Солтүстік Қазақ жазығы қандай тектоникалық құрылымның үстінде қалыптасқан және оның оңтүстік бөлігінің ерекшелігі қандай?
Солтүстік Қазақ жазығы 🏗️Батыс Сібір тақтасының жас эпигерциндік платформасының үстінде қалыптасқан және оны құрлықтық әрі теңіздік қалың шөгінділер жауып жатыр. Оның оңтүстігінде (Қазақстан бөлігінде) жазықтың көп бөлігі қалыңдығы 📏500–1200 м болатын мезозой-кайнозой кезеңінің шөгінділерінен түзілген.

3-жұп: Табиғат құрамдас бөліктерінің байланысы және аудандарды геоқұрылымы бойынша топтастыру

1. 160-суреттегі тірек сызбаға сәйкес, геологиялық құрылымнан бастап табиғат зоналарына дейінгі құрамдас бөліктер өзара қалай байланысады?
Геологиялық құрылым пайдалы қазбалар мен жер бедерін анықтайды ➡️ Жер бедері 🌤️климаттық жағдайларға әсер етеді ➡️ Климат пен жер бедері ішкі сулардың (өзен, көл, мұздық) сипатын береді ➡️ Осылардың негізінде 🌿зоналық табиғат кешендері (табиғат зоналары) қалыптасады. Ал бұл жүйенің тұрақтылығын сақтауда 🏞️ЕҚТА (Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар) маңызды рөл атқарады.
2. Геологиялық құрылымы мен жер бедеріне байланысты Қазақстанның ірі табиғи аудандары қандай 3 негізгі топқа бөлінеді?
Еліміздің аудандары мынадай 3 топқа топтастырылады:
1) 🌾Жазық табиғи аудандар — ежелгі және жас платформаларда орналасқан (Шығыс-Еуропа, Солтүстік Қазақ және Тұран жазықтары);
2) ⛰️Аласа таулы табиғи аудандар — жаңа тектоникалық кезеңде аздап көтерілген, қатпарлы аймақтар (Орал/Мұғалжар мен Сарыарқа);
3) 🏔️Биік таулы аудандар — неоген-төрттік кезеңде қатты көтерілген аумақтар (Алтай, Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Сауыр, Тарбағатай таулары).