Қазақтың көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, публицист, Алаш қозғалысының белсендісі
Мұстафа Оразғалиұлы Шоқай (1870 жылы Семей облысы, Қарқаралы өңірінде дүниеге келген – 1941 жылы Францияда қайтыс болған) – қазақ халқының ұлттық тәуелсіздігі үшін күрескен қоғам қайраткері, ғалым, публицист және дипломат. Ол қазақ ұлт-азаттық қозғалысының ең көрнекті өкілдерінің бірі, сондай-ақ Алаш қозғалысының белсенді мүшесі болды.
Мұстафа Шоқай бала кезінде орыс-қазақ училищесінде білім алып, одан кейін Түркияның Стамбул университетінде білімін жалғастырды. Стамбулда оқып жүрген кезінде ол ислам және саяси ілімдерді зерттеп, қазақ халқының ұлттық мәселелерін зерделей бастады. Сонымен қатар, ол Түркиядағы қазақ эмигранттарының мәдени-ағартушылық жұмыстарында да белсенді болды.
1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Мұстафа Шоқай қазақ халқының мүддесін қорғау мақсатында сыртта саяси күрес жолына түсті. Ол Түркияда, Еуропада және Кеңес одағына қарсы жұмыс жүргізді. 1920 жылдары Францияға қоныс аударып, қазақ мәселесін халықаралық аренада көтерді. Парижде қазақ диаспорасымен және әлемдік саясаткерлермен тығыз байланыста болды.
Мұстафа Шоқай қазақ халқының тәуелсіздігі үшін дипломатиялық және саяси күш-жігерін жұмсады. Ол қазақтың ұлттық мемлекеттілігін қалпына келтіруге бағытталған көптеген мақалалар, кітаптар мен бағдарламалық құжаттар жазды. Сонымен қатар, ол қазақ тілі мен мәдениетін дамытуға үлкен үлес қосты.
Сонымен бірге Мұстафа Шоқай 1930 жылдары Кеңес өкіметінің қазақ интеллигенциясына жүргізген саяси репрессияларына қатты қарсы болды және бұл туралы әлемдік қауымдастықты хабардар етуге тырысты. Ол өз өмірін қазақ халқының тәуелсіздігі мен ұлттық сана-сезімін оятуға арнады.
Мұстафа Шоқай 1941 жылы Францияда қайтыс болды. Оның есімі қазақ тарихында ұлт азаттығы үшін күрескен ұлы қайраткер ретінде мәңгі есте қалды. Оның еңбектері бүгінгі күнге дейін қазақ ұлтының тәуелсіздік пен ұлттық сана жолындағы маңызды мұра болып саналады.
Мұстафа Шоқайдың өмірі мен қызметі туралы көптеген ғылыми зерттеулер жүргізіліп, оның еңбектері қайта басылып, қазақ халқының рухани байлығы ретінде қарастырылады.