🔹 1-топ: ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралары туралы ұғым және Қазақстанның аталымдары
1. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізімі қашаннан бастап жүргізіліп келеді және оның негізгі идеясы қандай?
Бұл тізім 1972 жылы тиісті халықаралық конвенция қабылданғаннан бастап жүргізіліп келеді. Оның негізіне аса құнды мәдени ескерткіштер мен табиғат нысандары олар орналасқан елге ғана емес, Жер бетіндегі барлық адамдарға тиесілі екендігі туралы идея алынған. Сол себепті оларды сақтап қалу жауапкершілігін барлық халықаралық қоғамдастық өз мойнына алады. Тізімнің бастамасы 1960 жылдардың аяғында Мысырдағы Әбу-Симбел ғибадатханасын Асуан суқоймасының суы басқан кездегі ірі халықаралық жобадан басталған.
2. ЮНЕСКО тізіміне кіретін табиғи нысандарға қойылатын негізгі шарттар мен критерийлер қандай?
ЮНЕСКО тізіміне: 1) табиғатының асқан әсемділігімен ерекшеленетін; 2) жердің геологиялық тарихын, ғаламшардағы тіршіліктің дамуын, жер бедерінің формалары мен қалыптасу үдерістерін көрсететін; 3) экожүйе эволюциясындағы қазіргі экологиялық және биологиялық үдерістерді бейнелейтін; 4) сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар мекендейтін табиғи орта болып табылатын нысандар енеді. Сонымен қатар, бұл нысандар міндетті түрде ерекше қорғалатын табиғи нысандар (ЕҚТА) құрамына енуі тиіс.
3. Қазақстанның табиғи мұрасы ЮНЕСКО тізімінде қандай номинациялар бойынша ұсынылған және олардың ерекшелігі неде?
Қазақстанның табиғи мұрасы ЮНЕСКО тізімінде 3 номинация бойынша ұсынылған: 1) «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстан жазықтары мен көлдері» (2008); 2) «Батыс Тянь-Шань» (2016); 3) Қоңыржай белдеудегі «Тұран шөлдері» (2023). Соңғы екі номинация трансшекаралық нысан болып табылады және біздің еліміздің, Қырғызстан, Өзбекстан мен Түрікменстанның ЕҚТА аумақтарын құрайды. Ондай нысандар мемлекетті әлемге танытып, халықаралық брендке айналады.
4. «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның жазықтары мен көлдері» номинациясына қандай қорықтар кіреді және олардың жаһандық маңызы қандай?
Бұл номинация екі қорықты – Наурызым мен ең ауданы үлкен Қорғалжын (0,5 млн га-дан астам) қорықтарын біріктіреді. Олардың маңызы құстардың маусымдық орын ауыстыратын жолы өтетін Торғай қолаты мен Теңіз-Қорғалжын көлдерінің орналасуымен, сондай-ақ ландшафтардың үйлесімімен анықталады. Құс қайтқанда мұнда 15 млн-нан астам су құсы аялдап, 1 млн-нан астамы ұя салады. Әсіресе, Теңіз көлі – қоқиқаздар ұя салатын ғаламшардағы ең солтүстіктегі көл болып табылады. Сондай-ақ, бұл аумақта Еуразияда аз кездесетін тың далалар (аумағының 1%-ы) қорғалады.
🔹 2-топ: «Батыс Тянь-Шань», «Тұран шөлдері» номинациялары және Қазақстан аймақтарының табиғи мұралары
1. «Батыс Тянь-Шань» номинациясының құрамына қандай ЕҚТА кіреді және оның әлемдік құндылығын анықтайтын факторлар қандай?
Бұл номинация Қазақстанда Ақсу-Жабағылы, Қаратау қорықтары мен Сайрам-Өгем ұлттық саябағынан құралады. Оның құндылығы 4 фактормен анықталады: 1) Мәдени өсімдіктердің орталығы (Сиверс алмасы); 2) 150 млн жыл бұрынғы Мезозойлық көл жағасында тіршілік еткен жәндіктердің (1200 түрі), динозаврлар мен птерозаврлардың бірегей қазба қалдықтары; 3) Сирек түрлердің (қар барысы, арқардың екі түрі, Мензбир суыры) сақталуы; 4) Батыс Тянь-Шаньның биоалуандылығының 3/4-і мен 1400-ге жуық жоғары сатыдағы өсімдік түрлерінің сақталуы.
2. «Қоңыржай белдеудегі Тұран шөлдері» номинациясына елімізден қандай аумақтар кіреді және олардың басты жетістіктері қандай?
Бұл номинацияға Қазақстаннан Барсакелмес қорығы мен Алтынемел ұлттық табиғи саябағы кіреді. Алтынемелде табиғи және мәдени-тарихи ескерткіштер (Әнші құм, Қатутау таулары, Бесшатыр сақ қорғаны, Таңбалы тас суреттері) үйлесім тапқан. Бұл саябақ жойылып бара жатқан жануардың бірі – «керқұлан – кертағыны» табиғатқа қайтару (реинтродукция) жетістігімен белгілі. Қазіргі таңда мұндағы керқұландардың жергілікті популяциясы әлем бойынша алдыңғы орынға шықты.
3. Қазақстанның Шығыс, Орталық және Оңтүстік аймақтарында ғылыми және туристік маңызы бар қандай бірегей табиғи нысандар орналасқан?
Шығыста: Мұзтау (Белуха), Көккөл сарқырамасы, Марқакөл таулы көлі, Қоңыр әулие үңгірі және 25 млн жыл бұрынғы флора таңбалары табылған Қиын Керіш қыраты бар. Оңтүстікте: Хан Тәңірі шыңы, Шарын каньоны және Әнші құм орналасқан. Оңтүстік-шығыста әлемдегі жалғыз тұщы-тұзды сулы көл – Балқаш созылып жатыр. Орталықта: граниттердің үгілуінен пайда болған қуыс текшелер, таңғажайып пішінді жартастар, үңгірлер мен шағын көлдер кездеседі. Бұл нысандарды ашуда «Қазақстанның киелі жерлер географиясы» ұлттық жобасы үлкен рөл атқарады.
4. Солтүстік және Батыс Қазақстан өңірлеріндегі жаһандық маңызы бар палеонтологиялық және теңіз экожүйесінің мұралары қандай?
Солтүстікте 4 ұлттық саябақ пен жаһандық маңызға ие «Қаздың ұшуы» палеонтологиялық ескерткіші бар (онда неоген дәуіріндегі гиппариондар, мастодондар, жирафтар мен орақ тісті мысықтардың сүйек қалдықтары қорғалады). Батыста: Үстірт жотасы, Қарақия мен Қарынжарық ойыстары, Бозжыра шатқалы, «Шарлар сайы» және ең ірі құрлықішілік теңіз – Каспий орналасқан. Каспий арқылы құстардың көшу жолы өтеді (Ақ Жайық резерваты мен Комсомол шығанағы – қоқиқаз ұя салатын орындар). Сондай-ақ, мұнда Каспий теңізінің эндемигі әрі жалғыз теңіз сүтқоректісі – жойылып кету қаупі бар Каспий итбалығын сақтау үшін табиғи резерват жасалуда.