🤝 Жұптық тапсырмалар: Демографиялық проблемалар

1-жұп: Демографиялық проблемалардың жіктелуі және дамушы елдердегі жағдай

1. Демографиялық проблемалардың туындау себептері қандай және олар аумақтық ерекшеліктеріне қарай қалай жіктеледі?
📚Демографиялық проблемалар халықтың ұдайы өсуінің қоғамға қолайсыз ықпал етуінен туындайды. Демографиялық проблемалар елдер бойынша күрделі және сан қырлы сипат алады. Бұл ретте 🌍жалпы алғанда, демографиялық проблемалар екі үлкен топқа жіктеледі. 🔬Олар: 1. Дамушы елдердегі халық санының жылдам артуы: «демографиялық жарылыс». 2. Дамыған елдер халқының қартаюы: «демографиялық дағдарыс». Дамушы елдердегі демографиялық проблемалардың негізі ХХ ғасырдың екінші жартысында басталды. Медицинаның дамуы, халықаралық ұйымдардың қызметі нәтижесінде дамушы елдерде аштық пен жұқпалы аурулар деңгейі төмендеп, сәбилер өлімі азайды. Бұл халық санының күрт өсуіне серпін берді.
2. «Демографиялық жарылыс» феномені қалай сипатталады және дүниежүзі халқының ел топтары бойынша қазіргі үлестік арасалмағы қандай?
💡Ғалымдар дамушы елдердегі халық санының күрт артуын адамзат тарихындағы «демографиялық жарылыс» деп атайды. Нақтырақ айтқанда, 🔍бұл құбылыс қазіргі таңда жер шары халқының негізгі бөлігінің шоғырлану сипатын анықтап отыр. 📈Қазіргі кезде дүниежүзі халқының басым бөлігі, яғни 85%-ы дамушы елдерде тұрады. Ал халықтың 13%-ы нашар дамыған елдерде күн кешсе, тек қана 2%-ы дамыған елдерде тұрады (1-қосымша). Жеке елдердегі әлеуметтік-экономикалық даму жағдайына, табиғи-ресурстық мүмкіндіктерге, дәстүрлер мен мәдениет деңгейіне байланысты демографиялық проблемалар өзіндік ерекшеліктерге ие болады. Дамушы елдерде халық санының артуы қоршаған ортаның сапасын төмендетеді, азық-түлік пен табиғат ресурстарының тапшылығына алып келеді.

2-жұп: Еңбек ресурстарының сипаттамасы мен әлеуметтік-экономикалық салдарлары

1. Дамушы елдердің түрлі топтарында (Парсы шығанағы мен халық саны аса көп елдерде) еңбек ресурстарына қатысты қандай қарама-қайшы проблемалар бар?
💧Дамушы әлемдегі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мен табиғи-ресурстық әлеуеті жоғары, халық саны аз Парсы шығанағы елдеріндегі (Кувейт, БӘӘ, Катар және т.б.) басты проблема — қарқынды дамып жатқан экономика саласына еңбекке қабілетті мамандардың жетіспеушілігі. Осы тұста 📌бұл елдердегі кадр тапшылығы сырттан жұмыс күшін тарту арқылы реттеледі. 📝Сондықтан бұл елдерде шетелдік жалдамалы жұмысшылар мен қызметкерлер өте көп. Ал бұған керісінше, халық саны аса көп дамушы елдерде халықты еңбекпен қамту проблемалары туындайды. Сонымен қатар, нашар дамыған елдерде күнкөріс қамымен балалар еңбекке ерте араласады. Бұл білім алуға кедергі келтіріп, балалар денсаулығын нашарлатады. Халық санының артуы елдің әлеуметтік-экономикалық даму қарқынына сәйкес келмеген жағдайда көптеген басқа проблемалар пайда болады (10-сызбанұсқа).
2. Дамушы елдердегі маман тапшылығы мен әлеуметтік шиеленістердің туындауына не әсер етеді және оларды шешудің негізгі жолы қандай?
🎯Халықтың тығыз қоныстануы жұқпалы аурулардың таралуына, әлеуметтік шиеленістердің пайда болуына себепші болады. Бұл жағдай білім мен экономиканың үйлесімсіз дамуымен де тығыз байланысты. 📊Балалар үлесі жоғары, білім беру саласы нашар дамыған елдерде кәсіби деңгейі жоғары мамандар тапшы болады. Бұл елдер аталған проблемаларды шешудің басты жолы экономикалық өрлеуге қол жеткізу деп есептейді. Алайда, халықтың жастық құрамының ерекшелігі дамушы елдерде қосымша экономикалық қиындықтарға себепші болуды жалғастыруда.

3-жұп: Дамыған елдердегі демографиялық дағдарыс пен халықтың қартаю үдерісі

1. Дамыған елдерге тән «демографиялық дағдарыс» ұғымы нені білдіреді және ол Еуропа мен Жапония мысалында қалай көрінеді?
🌱Дамыған және өтпелі экономика тән елдердегі демографиялық проблемалар мүлдем басқа сипатта өрбиді. Елдердегі бұл құбылысты сипаттауда 🗺️ХХ ғасырдың 80-жылдарынан басталған демографиялық өзгерістер негізге алынады. 📋Еуропа елдерінде, Жапония және өтпелі экономика тән елдерде туу деңгейінің төмендеуі, халықтың қартаюы (егде жастағы адамдар үлесінің артуы), еңбекке қабілетті адамдар санының біртіндеп азаюы, өлім деңгейінің жоғарылауы тәрізді демографиялық проблемалар пайда болды. Ғалымдар бұл үдерісті «демографиялық дағдарыс» деп атайды. Бұл өз кезегінде халық санының тұрақталуына немесе қысқаруына алып келді (11-сызбанұсқа). Мысалы, Жапонияда 2004 жылы халық саны 127,84 млн адам болса, 2024 жылы ол 123,8 млн адамға дейін азайған.
2. Депопуляция құбылысы Шығыс Еуропа елдерінде қалай сипатталады және халықтың қартаюы мемлекеттерге қандай әлеуметтік-экономикалық міндеттер жүктейді?
🕌Халық санының қысқаруы — дамыған елдердегі маңызды демографиялық проблема болып табылады. 🗺️Табиғи өсімнің тоқталуы халық санының табиғи кемуіне (депопуляцияға) алып келеді. 📝Депопуляция әсіресе Шығыс Еуропа елдерінде күшті байқалуда: халық санының табиғи кемуі Сербияда $6\%_{\circ}$ (туу $9\%_{\circ}$, өлім-жітім $15\%_{\circ}$), Болгарияда $7\%_{\circ}$-ге (туу $9\%_{\circ}$, өлім-жітім $16\%_{\circ}$) тең. Халықтың қартаюы да маңызды демографиялық проблема. Оның себептері: туу деңгейінің төмендеуі, балалар үлесінің азаюы, адам өмірінің ұзаруы және егде адамдар үлесінің артуы. Мысалы, Монако халқының 36%-ын, Италия халқының 24%-ын егде адамдар құрайды. Егде адамдар санының артуы әлеуметтік қамсыздандыру қызметі мен зейнеткерлік қорларды ұлғайтуды қажет етеді. Бұл көптеген елдерді зейнетке шығу жасын ұзартуға мәжбүр етуде. Сондықтан бұл мәселе адамзаттың ғаламдық проблемалары қатарына жатады.