🔹 1-топ: Демографиялық проблемалар және дамушы елдердегі жағдай
1. Демографиялық проблемалар қалай туындайды және олар қандай екі үлкен топқа жіктеледі?
Демографиялық проблемалар халықтың ұдайы өсуінің қоғамға қолайсыз ықпал етуінен туындайды және елдер бойынша күрделі, сан қырлы сипат алады. Жалпы алғанда, олар екі үлкен топқа жіктеледі:
1) Дамушы елдердегі халық санының жылдам артуы («демографиялық жарылыс»);
2) Дамыған елдер халқының қартаюы («демографиялық дағдарыс»).
2. «Демографиялық жарылыс» дегеніміз не және қазіргі кезде дүниежүзі халқының елдер топтары бойынша үлесі қалай бөлінген?
XX ғасырдың екінші жартысында медицинаның дамуы мен халықаралық ұйымдардың қызметі нәтижесінде дамушы елдерде аштық пен жұқпалы аурулар азайып, сәбилер өлімі төмендеді. Ғалымдар осыдан туындаған халық санының күрт артуын «демографиялық жарылыс» деп атайды. Қазіргі кезде дүниежүзі халқының 85%-ы дамушы елдерде, 13%-ы нашар дамыған елдерде, ал тек 2%-ы ғана дамыған елдерде тұрады.
3. Дамушы елдердегі халық санының артуы қандай әлеуметтік-экономикалық және экологиялық зардаптарға әкеледі?
Дамушы елдерде халық санының артуы қоршаған ортаның сапасын төмендетеді, сондай-ақ азық-түлік пен табиғат ресурстарының тапшылығына алып келеді. Халықтың тығыз қоныстануы жұқпалы аурулардың таралуына және әлеуметтік шиеленістердің пайда болуына себепші болады. Сонымен қатар, нашар дамыған елдерде күнкөріс қамымен балалар еңбекке ерте араласады, бұл олардың білім алуына кедергі келтіріп, денсаулығын нашарлатады.
🔹 2-топ: Еңбек ресурстарының ерекшеліктері мен аймақтық айырмашылықтар
1. Парсы шығанағы елдеріндегі басты демографиялық және экономикалық проблема қандай?
Дамушы әлемдегі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мен табиғи-ресурстық әлеуеті жоғары, бірақ халық саны аз Парсы шығанағы елдеріндегі (Кувейт, БӘӘ, Катар және т.б.) басты проблема — қарқынды дамып жатқан экономика саласына еңбекке қабілетті мамандардың жетіспеушілігі болып табылады. Сол себепті бұл елдерде шетелдік жалдамалы жұмысшылар мен қызметкерлер өте көп.
2. Халық саны аса көп дамушы елдер мен нашар дамыған елдерде еңбек нарығында қандай қиындықтар кездеседі?
Халық саны аса көп дамушы елдерде халықты еңбекпен қамту (жұмыссыздық) проблемалары туындайды. Ал балалар үлесі жоғары, білім беру саласы нашар дамыған елдерде экономикалық өрлеуді мақсат еткенімен, іс жүзінде кәсіби деңгейі жоғары мамандар тапшылығы қатты сезіледі.
3. Дамушы елдер бұл демографиялық қиындықтарды шешудің басты жолы ретінде нені қарастырады?
Дамушы елдер өздеріндегі аталған күрделі әлеуметтік-демографиялық проблемаларды шешудің негізгі және басты жолы — экономикалық өрлеуге қол жеткізу деп есептейді.
🔹 3-топ: Дамыған елдердегі демографиялық дағдарыс және қартаю проблемасы
1. «Демографиялық дағдарыс» дегеніміз не және оның дамыған елдердегі басты белгілері қандай?
Еуропа елдерінде, Жапонияда және өтпелі экономика тән елдерде XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап туындаған үдерісті ғалымдар «демографиялық дағдарыс» деп атайды. Оның басты белгілеріне: туу деңгейінің төмендеуі, халықтың қартаюы (егде жастағылар үлесінің артуы), еңбекке қабілетті адамдар санының біртіндеп азаюы және өлім деңгейінің жоғарылауы жатады.
2. Депопуляция (халық санының табиғи кемуі) деген не және оның Сербия, Болгария және Жапониядағы көрсеткіштері қандай?
Табиғи өсімнің тоқталып, халық санының табиғи кемуін депопуляция дейді. Бұл үрдіс Шығыс Еуропада күшті: табиғи кему Сербияда $6\%_{\circ}$ (туу $9\%_{\circ}$, өлім 15‰), Болгарияда $7\%_{\circ}$ (туу $9\%_{\circ}$, өлім 16‰) құрайды. Ал Жапонияда халық саны 2004 жылғы 127,84 млн адамнан, 2024 жылы 123,8 млн адамға дейін қысқарған.
3. Халықтың қартаюына қандай себептер әсер етеді және бұл жағдай мемлекетке қандай жүктеме түсіреді?
Халықтың қартаюының негізгі себептері: 1) туудың төмендеуі, 2) балалар үлесінің азаюы, 3) өмір жасының ұзаруы және 4) егде адамдар үлесінің артуы. Мысалы, егде адамдар үлесі Монакода 36%-ды, Италияда 24%-ды құрайды. Бұл жағдай әлеуметтік қамсыздандыру мен зейнеткерлік қорларды ұлғайтуды қажет етіп, мемлекеттерді зейнетке шығу жасын ұзартуға мәжбүрлейді.