🔹 1-топ: Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар (ЕҚТА) және заңнамалық негіздері
1. Қорық ісі деген не және оның атқаратын негізгі ғылыми қызметтері қандай?
Қорық ісі — ЕҚТА қызметінің мазмұны мен тәжірибесін зерттейтін пәнаралық негізгі және қолданбалы ғылым. Ол: 1) қорғалатын аймақтардың классификациясын жасайды; 2) аймақтар мен республикада оларды орналастырудың болашақ жоспарын даярлайды; 3) жаңа қорықтар, ұлттық саябақтар және басқа да ЕҚТА қорғауға арналған ғылыми негіздемелер құрастырып шығарады. Бұл жұмысқа географтар, геологтар, ботаниктер, зоологтар, экономистер мен заң қызметкерлері қатысады.
2. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар деген не және олардың мемлекеттік қорғауға алынуының басты мақсаттары қандай?
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар дегеніміз — ерекше қорғау режимі қабылданған табиғи кешендері мен нысандары бар жер және су кеңістіктері. Олар мемлекеттік қорғауға экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық маңызы үшін алынады. Біріншіден, бұл табиғат эталондары мен генетикалық қор сақталатын жер; екіншіден, ғылыми зерттеулер мен білім беру нысандары; үшіншіден, халық демалатын және туризм ұйымдастырылатын орындар болып табылады.
3. ЕҚТА-да қорғаудың қандай режимдері қалыптасады және олардың айырмашылығы неде?
ЕҚТА-да қорғаудың екі негізгі режимі қалыптасады: 1) қорықтық режим — толық қорғалатын немесе шаруашылық қызметтің барлық түріне тыйым салынатын режим; 2) қорықша режимі — жартылай қорғалатын немесе шаруашылық қызметінің жекелеген түрлеріне тыйым салынатын режим. Қазіргі уақытта біздің елімізде ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың 9 түрі бар.
4. ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваттары мен Дүниежүзілік табиғи мұралар тізіміне Қазақстанның қандай аумақтары енген?
Аумағында қоршаған ортаның антропогендік өзгерістеріне тұрақты бақылау (мониторинг) жүргізілетін қорықтар, ұлттық саябақтар мен резерваттарға биосфералық мәртебе беріледі. Қазақстанның 15 ЕҚТА-сына биосфералық мәртебе берілген (мысалы, Алматы, Марқакөл қорықшалары, Жоңғар-Алатау ұлттық паркі, Ақ Жайық қорығы). Ал ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік табиғи мұралар» тізіміне 7 ерекше қорғалатын аумақ (Ақсу-Жабағылы, Қаратау, Наурызым, Қорғалжын, Барсакелмес қорықтары, Сайрам-Өгем және Алтынемел саябақтары) кіреді.
🔹 2-топ: Қазақстан қорықтарының географиялық желісі, ұлттық саябақтар мен резерваттар
1. Қазақстан аумағындағы ЕҚТА-ның жалпы үлесі қандай және қорықтар құрудың басты шарттары мен міндеттері неде?
Барлық деңгейдегі ЕҚТА Қазақстан аумағының $11\%$-ын құрайды, бұл әлемдік орташа деңгейден ($16\%$) төмен болғандықтан, бұл желіні кеңейту жұмыстары жалғасуда. Қорық құрудың басты шарты — оның табиғи кешендері аймаққа тән және шаруашылық қызметі мүлдем жүргізілмеген болуы тиіс. Қорықтар табиғи ландшафтар эталоны болып саналады және олардың басты міндеті — биологиялық әралуандықты, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарларды сақтау.
2. Қазақстанның таулы белдеулері мен шөл зоналарында орналасқан қандай негізгі қорықтарды білесіз және олардың ерекшелігі қандай?
Қазір елімізде 10 қорық бар. Ең алғашқысы — Ақсу-Жабағылы қорығы (1927 ж.), оның символы — сақалтай. Таулы белдеуде Алматы, Марқакөл, Батыс Алтай қорықтары орналасқан. Ал шөл зонасында Барсакелмес (Арал теңізіндегі құлан, қарақұйрық, ақбөкенді сақтау үшін құрылған) және Үстірт қорығы бар. Үстірт қорығында жабайы қой — муфлон, шөл сілеусіні — қарақал, балжегіш аю сияқты сирек жануарлар мекендейді. Дала ландшафтындағы Наурызым мен Қорғалжын қорықтары да ЮНЕСКО тізіміне енген.
3. Ұлттық саябақтардың қорықтардан басты артықшылығы неде және олар еліміздің қай өңірлерінде көбірек шоғырланған?
Ұлттық саябақтардың артықшылығы — онда ландшафтарды қорғау халықтың демалысы және туризммен қатаң үйлестіріледі. Олардың аумағы қорықтық (мұнда тек экологиялық «жасыл» туризмге рұқсат) және қорықшалық режимдегі функциялы зоналарға бөлінеді. Елімізде ұлттық саябақтар саны тез өсуде (барлығы 14). Ең көп саябақтар оңтүстікте шоғырланған: Іле Алатауы, Шарын, Жоңғар Алатауы, Сайрам-Өгем, Алтынемел, Көлсай көлдері. Сондай-ақ солтүстік пен орталықта Көкшетау, Бурабай, Баянауыл, Қарқаралы саябақтары бар.
4. Табиғи резерваттар мен табиғат ескерткіштерінің қызметі қандай және мәтінде олардың қандай мысалдары келтірілген?
Табиғи резерваттар (саны 7-ге жетті) белгілі бір экожүйелерді қорғауға арналған. Мысалы, Ертістің оң жағалауындағы қарағайлы ормандар («Семей орманы», «Ертіс орманы»), ақбөкендерді қорғайтын «Алтын Дала», «Ырғыз-Торғай», «Бөкейорда» және су құстарын қорғайтын «Ақ Жайық» пен «Іле-Балқаш» резерваттары бар. Ал ауданы жағынан ең кіші ЕҚТА түрі — табиғат ескерткіштері (мысалы, Шарын өзені аңғарындағы неоген кезеңінің реликтісі Соғдия шағаны өсетін Шарын шаған тоғайы) болып табылады.