1-жұп: Климат қалыптастырушы географиялық факторлар және жер бедерінің әсері
1. Географиялық жағдайдың климатты қалыптастырудағы рөлі қандай негізгі үш элементке негізделген?
Географиялық жағдайдың рөлі мына басты үш элементтің әсерімен байланысты: бірінші элемент – аумақтың географиялық ендігі (жылу мөлшері мен климаттық белдеуді анықтайды); екінші элемент – мұхиттарға алыс-жақындығы (теңіздік не континенттік климатты анықтайды); үшінші элемент – ауа массаларының жолында кездесетін таулы кедергілердің болуы.
2. Географиялық жағдайға талдау жасау нәтижесінде Қазақстан климатына қандай жалпы сипаттама берілген?
Географиялық талдау мынадай қорытынды береді: Қазақстанның климаты жыл маусымдарының ауысуы анық байқалатын қоңыржай континенттік болып келеді. Ол Атлант мұхитының басым түрдегі, ал Солтүстік Мұзды мұхитының аздаған әсерімен қалыптасады.
3. Жер бедерінің, соның ішінде Жердің теңіз деңгейінен биіктігінің таулы климатты қалыптастырудағы ерекшелігі неде?
Таулы аймақтарда ауа сиретілген, сол себепті маңындағы жазықтарға қарағанда күн радиациясының деңгейі жоғары болады. Ауа температурасы күндіз жылдам көтеріліп, түнде жылдам төмендейді. Осы өзгеру ерекшелігіне қарай ерекше таулы климат қалыптасады.
4. Ауа массалары таулардан асып өткенде және таулардың ықтасын беткейлерінде қандай құбылыстар орын алады?
Таулардан асып қарсы бетіне өткенде ауа массаларының температурасы мен қысымы төмендейді. Бұл желге қарсы беткейлерде жауын-шашынның мол түсуіне ықпал етеді. Ал таулардың ықтасын беткейлерінде ауаның ылғалдылығы төмендеп, жауын-шашын аз түседі.
5. Тауалды беткейінде байқалатын «өрлеу эффектісінің» мәні неде және ол жауын-шашынға қалай әсер етеді?
Тауалды беткейінде ауа массалары үйкелістің әсерінен жылдамдығын бәсеңдетеді. Келіп жеткен ауаның жаңа легі оларға тіреліп жоғары көтерілгенде суынады да, жауын-шашын түседі. Осы өрлеу эффектісіне байланысты тау етектерінде маңындағы жазықтарға қарағанда жауын-шашын көбірек жауады.
2-жұп: Төсеніш бетінің сипаты, ауа массаларының трансформациясы және Күн радиациясы
1. Төсеніш бетінің қандай екі негізгі түрі бар және мұхит ағыстарының оған ықпалы қандай?
Төсеніш бетінің мұхит және құрлық деген екі түрі бар. Олардың әсерімен ауа массаларының мұхиттық (теңіздік) және құрлықтық типтері пайда болады. Мұхит бетінде жылы ағыстар өтетін жерлерде жылы әрі ылғалды, ал суық ағыстар аймағында салқын және құрғақ ауа массалары қалыптасады.
2. Жазда Қазақстан аумағындағы сазды және құмды жерлерде ауа массаларының трансформациясы қалай жүреді?
Жазда сазды және құмды жерлердің беті қатты қызған кезде көп мөлшерде жылу бөледі. Осы жылудың әсерінен ауа массаларының трансформациясы (қайта өзгеруі) пайда болады: Атлантиканың қоңыржай теңіздік ауасы Қазақстан аумағынан өткенде континентті ауаға алмасады да, жылынып кеткен соң жазық жерлерге жауын-шашын әкелмейді.
3. Күн радиациясы (сәулелік энергия) деген не және «күн тұрақтысы» деп қандай шаманы атайды?
Күн радиациясы — күн сәулесі немесе сәулелік энергия. Оны уақыт бірлігі ішінде 1 см² жерге түскен калориямен (джоульмен) өлшейді. Жер атмосферасының шегарасына минутына 1 см²-ге есептегенде 2 калория жылу келіп түседі. Бұл шаманы күн тұрақтысы деп атайды.
4. Тура, шашыранды және жиынтық радиация ұғымдарының мағынасы мен арақатынасы қандай?
Күн тұрақтысы энергиясының 80%-ы жер бетіне жетеді. Жер бетіне тікелей түсетін энергия — тура радиация, ал бұлттардан өтіп жететіні — шашыранды радиация деп аталады. Тура және шашыранды радиация бірігіп ☀️жиынтық радиацияны құрайды.
5. Шағылған радиация мен жұтылған радиацияның айырмашылығы неде және Қазақстанда жұтылған радиацияның жұмсалу сипаты қандай?
Тура радиацияның бір бөлігін Жер беті шағылдырады, оны шағылған радиация дейді. Ал қалған бөлігін Жер бетін жылытатын жұтылған радиация құрайды. Жылынған Жер беті ауа кеңістігіне жылу бөледі; бұлттылық аз болған сайын жұтылған радиация жылуға көп жұмсалады. Біздің елімізде оның жартысынан көбі жұмсалады.
3-жұп: Ғаламшарлық факторлар, атмосфералық айналым және қысым облыстары
1. Қазақстан аумағы үстіндегі атмосфералық айналымға ауа массаларының қандай типтері қатысады және қайсысы басым?
Атмосфералық айналымға ауа массаларының үш типі – арктикалық, қоңыржай және тропиктік ауа массалары қатысады. Олардың ішінде қоңыржай ендіктің ауа массасы басым болып келеді, ал экваторлық ауа массалары біздің жерімізге мүлдем жетпейді.
2. Еліміздің климаты қандай екі негізгі атмосфералық айналым процестерінің әсерімен қалыптасады?
Климат екі негізгі процесс арқылы қалыптасады: біріншісі – Атлант мұхитынан Еуразия құрлығына келетін ауа массаларының батыс ағыны; екіншісі – төменгі (Исландия, Оңтүстік Азия минимумдары) және жоғарғы (Азия, Азор, Арктика максимумдары) қысым облыстарының қызметі.
3. Исландия минимумы мен батыс желінің Қазақстанның ауа райына тигізетін нақты әсері қандай?
Исландия минимумында теңіздік қоңыржай ауа массалары қалыптасып, үздіксіз соғатын циклондар пайда болады. Олар батыс желінің әсерімен Қазақстанға келіп, жауын-шашынның негізгі бөлігін тасымалдау арқылы қысқы аяздар мен жазғы аптап ыстықты бәсеңдетеді.
4. Азия антициклоны қай жерде қалыптасады және оның қысқы ауа райын анықтаудағы рөлі қандай?
Қыста басты климат қалыптастырушы рөлді орталығы оңтүстік Сібір мен солтүстік Моңғолия үстінде пайда болатын Азия антициклоны атқарады. Ол елімізде ❄️аязды, құрғақ ауа райын қалыптастырады және атлантикалық циклондардың жолын бөгейді.