🔹 1-топ: Климат қалыптастырушы географиялық факторлар және жер бедерінің рөлі
1. Географиялық жағдайдың климат қалыптастырудағы рөлі қандай басты элементтермен байланысты?
Географиялық жағдайдың климат қалыптастырудағы рөлі оның басты үш элементінің әсерімен байланысты. Бірінші элемент – аумақтың географиялық ендігі (түсетін жылу мөлшері мен климаттық белдеу онымен тікелей байланысты). Екінші элемент – орналасу жағдайының мұхиттарға алыс-жақындығы (мұхиттық немесе құрлықтық климаттың қалыптасуына байланысты). Үшінші элемент – ауа массаларының жолында кездесетін таулы кедергілердің болуы.
2. Географиялық жағдайға талдау жасау нәтижесінде Қазақстан климатына қандай қорытынды сипаттама берілген?
Географиялық жағдайға талдау мынадай қорытынды жасауға әкеледі: Қазақстанның климаты жыл маусымдарының ауысуы анық байқалатын қоңыржай континенттік болып келеді. Ол Атлант мұхитының басым түрдегі, ал Солтүстік Мұзды мұхитының аздаған әсерімен қалыптасады.
3. Жер бедерінің, соның ішінде Жердің теңіз деңгейінен биіктігінің таулы климат қалыптастырудағы ерекшелігі неде?
Таулы аймақтарда ауа сиретілген. Сол себепті маңындағы жазықтарға қарағанда күн радиациясының деңгейі жоғары. Ауа температурасы күндіз жылдам көтеріліп, түнде жылдам төмендейді. Биіктеген сайын ауа температурасының өзгеру ерекшелігіне қарай таулы климат қалыптасады.
4. Ауа массалары таулардан асқанда және тауалды беткейлерінде қандай эффектілер (өзгерістер) байқалады?
Таулардан асып қарсы бетіне өткенде ауа массаларының температурасы мен қысымы төмендейді, бұл желге қарсы беткейлерде жауын-шашынның мол түсуіне ықпал етеді (ықтасын беткейлерде жауын-шашын аз түседі). Ал тауалды беткейінде ауа массалары үйкелістің әсерінен жылдамдығын бәсеңдетіп, жоғары көтерілгенде суынады да, өрлеу эффектісіне байланысты маңындағы жазықтарға қарағанда жауын-шашын көбірек жауады.
🔹 2-топ: Төсеніш бетінің сипаты, трансформация және күн радиациясы
1. Төсеніш бетінің қандай екі негізгі түрі бар және Атлантика ауасы Қазақстан аумағында қалай өзгереді?
Төсеніш бетінің мұхит және құрлық сияқты екі негізгі түрі бар. Олардың әсерімен ауа массаларының мұхиттық (теңіздік) және құрлықтық деп аталатын екі түрлі типтері пайда болады. Атлантиканың қоңыржай теңіздік ауасы Қазақстан аумағынан өткенде трансформацияға (қайта өзгеруге) ұшырап, континентті ауаға алмасады. Ол жылынып кеткен соң жазық жерлерге жауын-шашын әкелмейді, есесіне тау етектері мен тау беткейлеріне мол жауын-шашын түсіреді.
2. Күн радиациясы (сәулелік энергия) деген не және «күн тұрақтысы» деп қандай шаманы атайды?
Күн радиациясын күн сәулесі немесе сәулелік энергия деп те атайды. Оны уақыт бірлігі ішінде 1 см² жерге түскен калориямен (джоульмен) өлшейді. Жер атмосферасының шегарасына минутына 1 см²-ге есептегенде 2 калория жылу келіп түседі. Бұл шаманы күн тұрақтысы деп атайды.
3. Жиынтық радиация қалай қалыптасады және шағылған радиация мен жұтылған радиацияның айырмашылығы неде?
Күн тұрақтысы энергиясының 80%-ы жер бетіне тікелей (тура радиация) немесе бұлттардан өтіп (шашыранды радиация) жетеді. Тура және шашыранды радиация бірігіп жиынтық радиацияны құрайды. Тура радиацияның бір бөлігін Жер беті шағылдырады, оны шағылған радиация дейді. Қалған бөлігін Жер бетін жылытатын жұтылған радиация құрайды.
4. Қазақстан аумағында күн радиациясының деңгейі қандай шамамен сипатталады?
Күн радиациясының деңгейі географиялық ендікке, яғни күн сәулесінің түсу бұрышына байланысты. Қазақстан аумағының ендіктері күн радиациясының көп mөлшерде түсуін қамтамасыз етеді. Оның мөлшері Жер бетіндегі жоғары шаманың (Мысыр, жылына 220 ккал/см²) 1/2-ден 2/3-ге дейінгі бөлігін құрайды.
🔹 3-топ: Атмосфералық айналым және циклондар мен антициклондардың әсері
1. Қазақстан үстіндегі атмосфералық айналымға ауа массаларының қандай типтері қатысады және қайсысы басым?
Қазақстан аумағы үстіндегі атмосфералық айналымға ауа массаларының үш типі – арктикалық, қоңыржай және тропиктік ауа массалары қатысады. Олардың ішінде қоңыржай ендіктің ауа массасы басым болып келеді. Ал экваторлық ауа массалары біздің жерімізге жетпейді.
2. Еліміздің климаты қандай екі негізгі айналым процестерінің әсерімен қалыптасады?
Еліміздің климаты екі негізгі айналым процестерінің әсерімен қалыптасады:
* Біріншісі – Атлант мұхитынан Еуразия құрлығына келетін ауа массаларының батыс ағыны.
* Екіншісі – төменгі (Исландия, Оңтүстік Азия минимумдары) және жоғарғы (Азия, Азор, Арктика максимумдары) қысым облыстарының қызметі. Оларда циклондар мен антициклондар пайда болады.
3. Исландия минимумында қалыптасатын циклондардың Қазақстан климатына тигізетін басты пайдасы неде?
Исландия минимумында теңіздік қоңыржай ауа массалары қалыптасып, үздіксіз соғатын циклондар пайда болады. Олар батыс желінің әсерімен құрлық үстімен Қазақстанға келеді. Бұл циклондар жауын-шашынның негізгі бөлігін тасымалдау арқылы қысқы аяздар мен жазғы аптап ыстықты бәсеңдетеді.
4. Азия антициклоны қай мезгілде, қай жерде қалыптасады және оның атлантикалық циклондарға ықпалы қандай?
Қыста басты климат қалыптастырушы рөлді орталығы оңтүстік Сібір мен солтүстік Моңғолия үстінде пайда болатын Азия антициклоны атқарады. Ол аязды, құрғақ ауа райын қалыптастырады. Азия антициклоны атлантикалық циклондардың жолын бөгейді, олар Қазақстанға тек антициклонның әсері азайған кезде ғана келе алады.