1-жұп: Минералдық ресурстар: экономикадағы рөлі, жіктелуі және бағалау көрсеткіштері
1. Елдің минералдық-шикізат базасы қалай қалыптасады және ол шаруашылықтың қандай салаларын қамтамасыз етеді?
Пайдалы қазбалардың барлық барланған қоры экономиканың минералдық-шикізат базасын құрайды. Ол ресурс пайдаланушы салалардың – қара және түсті металлургияның, отын және химия өнеркәсібінің, құрылыс материалдары өнеркәсібінің дамуын қамтамасыз етеді.
2. Пайдалы қазбалардың сарқылу сипаты қандай және оларды нақты бағалау неліктен маңызды?
Пайдалы қазбалар – сарқылатын және қалпына келмейтін табиғи ресурстарға жатады. Оларды неғұрлым көп өндірген сайын, болашақ ұрпаққа қалатын мөлшері де азая бермек. Сондықтан минералды-шикізат базасының жағдайын жақсы біліп, оларға нақты баға берудің маңызы зор.
3. Пайдалы қазбалар қандай негізгі топтарға бөлінеді және рудасыз қазбалардың ішкі құрылымы қандай?
Пайдалы қазбалар негізгі үш топқа: жанатын, рудалы және рудасыз болып бөлінеді. Ал рудасыз пайдалы қазбалардың өзі шаруашылықта химиялық, индустриялдық және құрылыс шикізаты деп жіктеледі.
4. Геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесіне сәйкес ресурстар қандай санаттарға ажыратылады?
Ресурстарды геологиялық барлау жұмыстары арқылы дәлелдену деңгейіне қарай: барланған (анықталған), алдын ала бағаланған (ықтималды) және болжамдық (ғылыми теориялар мен гипотезалар негізінде ұйғарылған) ресурстар деп бөледі.
5. Ресурстарды бағалауда қолданылатын абсолюттік көрсеткіштердің мәні неде және олар қалай өлшенеді?
Абсолюттік көрсеткіштер табиғи түрде (тоннамен, текше метрмен ($м^3$) және т.б. өлшеммен) немесе құн есебінде ақшалай түрде (теңгемен, доллармен және басқа валюталық өлшеммен) бағаланады. Тәжірибеде кен орындарын сату-сатып алуда, ресурстарды пайдаланғаны үшін есеп айырысуда кеңінен қолданылады.
6. Минералдық ресурстарды бағалау үшін жиі қолданылатын салыстырмалы көрсеткіштерді атаңыз.
Салыстырмалы көрсеткіштерге: 1) елдің әлемдегі орны; 2) оның әлемдік ресурстағы пайызбен алғандағы үлесі; 3) жан басына есептегендегі ресурс мөлшері; 4) жылдармен алғандағы ресурспен қамтамасыз етілу кезеңдері жатады.
2-жұп: Ресурспен қамтамасыз етілуді есептеу және Қазақстанның бірегей геологиялық нысандары
1. Ресурспен қамтамасыз етілу кезеңін анықтайтын формуланың құрылымы қандай?
Есептеу формуласы: $K = \frac{Қ}{\Theta}$; мұнда $K$ – қамтамасыз етілу кезеңі (жылмен), $Қ$ – барланған ресурс көлемі, $\Theta$ – жылдық өндіру мөлшері. Бұл көрсеткіш өндірісті ұзақ мерзімге жобалау үшін міндетті түрде есептеледі.
2. Ресурспен қамтамасыз етілу мерзімінің ұзақтығы өндіріс орындарын орналастыруға қалай әсер етеді?
Егер қамтамасыз етілу мерзімі 30-40 жылдан асса, оның маңына өңдеуші зауыт пен жұмысшылар қалашығын салуға болады. Ал ресурс бірнеше жылға ғана жететін болса, шикізатты бұрыннан істейтін зауыттарға тасымалдап өңдеген тиімді.
3. Қазақстанның минералды-шикізат базасының басты артықшылығы неде және ол жаһандық нарықта қалай бағаланады?
Еліміздің базасы кешенділігімен және ауқымдылығымен ерекшеленеді; қойнауында пайдалы қазбалардың барлық түрлері кездеседі. Мұндай үйлесімділік әлемде сирек кездесетіндіктен, бұл Қазақстанның экономикалық бәсекелестіктегі басты артықшылығы болып табылады және көптеген қазбалар бойынша әлемдік үздік ондыққа кіреді.
4. Мәтінге сәйкес еліміздің аумағында орналасқан қандай ірі геологиялық провинциялар мен алаптарды атауға болады?
Елімізде әлемдегі ірі хромит (Мұғалжар) және уран (Тұран ойпаты) провинциялары, Жайық-Жем мұнай-газ, Қостанай темір кені, Қаратау фосфорит, Қарағанды және Екібастұз көмір алаптары, сондай-ақ Ұлытау мен Көкшетау кен тораптары орналасқан.
5. Ақтоғай мыс кен орны мен Қашаған теңіздік кен орнын игеруге жұмсалған инвестициялық шығындардың айырмашылығы қандай?
Ақтоғай мыс кен орнын игеруге 3 млрд доллар инвестиция салынған. Ал Қазақстандағы және әлемдік мұнай өнеркәсібіндегі ең қымбат жоба болып табылатын Қашаған теңіздік кен орнын игеруге 60 млрд доллар жұмсалған. Мұнай өндіру Каспий теңізінің таяз сулы бөліктеріндегі жасанды аралдардан жүргізіледі.
3-жұп: Кен орындарын игерудегі технологиялық қиындықтар мен экологиялық қауіпсіздік
1. Минералдық шикізатты игеру барысында туындайтын бірінші және екінші негізгі мәселе немен байланысты?
Бірінші мәселе – шикізаттың сапасы (пайдалы компонент төмен болғандықтан барланған ресурстың 1/3 бөлігі ғана жарамды). Екінші мәселе – ресурстың азаюы (жеңіл өндірілетін кен орындары ашылып қойғандықтан, жаңа барлау жұмыстары өндіру көлемінің орнын толтыра алмай жатыр).
2. Уақыт өте келе мұнай өндіру мен кен қазу тереңдігінде қандай геологиялық өзгерістер орын алды?
Жүз жыл бұрын мұнай 200 м тереңдіктен өндірілсе, қазір Теңіз, Қарашығанақ, Қашаған сияқты кен орындарында 4-6 км тереңдіктен алынады. Жекелеген карьерлердің тереңдігі 600 м-ге, ал шахталардікі 900 м-ге дейін жетіп, кен-геологиялық жағдайды күрделендіріп, шығынды арттыруда.
3. Тау-кен өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зардаптары қандай және олар табиғатты қалай ластайды?
Жер қойнауында үлкен қуыстар пайда болады, ал жер бетінде карьерлер мен бос жыныстардың үйінділері қалыптасады. Бос жыныстардан құралған бұл үйінділер желмен ұшып, сілтіленіп, айналадағы ауаны, суды және топырақты ластайды.
4. Бұзылған жерлерді қалпына келтіруге бағытталған «рекультивация» жұмыстары қалай жүргізіледі?
Рекультивация кезінде жерастындағы қуыстар бос жыныстармен толтырылады. Карьерлер мен үйінділердің беттері тегістеліп, құнарлы топырақпен жабылып, көгалдандырылады. Ал кені толық алынып біткен карьерлер арнайы сумен толтырылады.
5. Мұнай мен газ өндірілетін аймақтарда қандай апаттық қауіп-қатерлер болуы мүмкін және олардың салдары қандай?
Мұнай өндірілетін аймақтарда мұнай мен газдың апаттық, әсіресе бұрқақтық атқылауы өте қауіпті. Мұнай мен газдың улы қоспасы сыртқа атылып, кенеттен от алса, ол соңында қоршаған ортаға үлкен зақым келтіретін алапат өртке ұласуы мүмкін.