1-жұп: Мұнай өнеркәсібі: ерекшеліктері, тарихы және кен орындары
1. Мәтін бойынша мұнай және газ өнеркәсібінің басты үш ерекшелігі қандай?
Біріншіден, мұнай мен газ бірге кездесетіндіктен, кен орындары бір мезгілде мұнай және газ өнеркәсібі орталықтары бола алады. Екіншіден, сала құрамына құбыр желілері (арнаулы тасымалдаушы көлік) кіреді. Үшіншіден, шикі мұнай шаруашылықта тікелей пайдаланылмайды, оны өңдеп отын және 300-ден астам өнім алады.
2. Қазақстанда мұнай өндірісі қай ғасырдан басталды және алғашқы игерілген кеніш қалай аталады?
Қазақстанда мұнай өндірісі XIX ғасырдың аяғынан бастап қолға алынды. 1911 жылы Жайық-Жем (Орал-Ембі) мұнай-газ алабындағы Доссор кеніші игеріле бастады.
3. 1960 жылдары ашылған Маңғыстау-Бозащы мұнай-газ алабының қандай кен орындарына барлау жұмыстары жүргізілді?
Геологтар ондағы Өзен, Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Бозащы, Кеңқияқ және Жаңажол сияқты кен орындарына барлау жұмыстарын жүргізді.
4. Мәтінде 1980 жылдардың басында пайда болған үшінші мұнай алабы ретінде қай аймақ аталған?
Реті бойынша үшінші алап — Оңтүстік-Торғайдағы ірі кен орны Құмкөл пайда болды.
5. 2000 жылдардың басында іске қосылған Қашаған кен орнының әлемдік маңызы мен қоры қандай?
Қашаған — әлемдегі ең үлкен мұнай кен орындарының бірі. Ол қоры жөнінен алып кен орындарының қатарына жатады, мұнай қоры 6,4 млрд тоннаны құрайды.
6. Алып кен орындарын игеру 2022 жылғы дерек бойынша Қазақстанды әлемде нешесінші орынға шығарды?
Қазақстанды мұнай «өндіруші» елдер арасында 13-орынға, ал экспортқа шығарушы беделді елдер қатарында 11-орынға қосты.
2-жұп: Мұнай мен газды өңдеу және тасымалдау ерекшеліктері
1. Мәтін бойынша Қазақстанда мұнайдың қандай түрлері бар және олардан не алынады?
Жеңіл мұнайдан бензин мен керосин алынады. Сонымен бірге ауыр, майлы және парафинді мұнай түрлері бар, олардан өнімнің барлық түрін алуға болады.
2. Мұнай мен газды алғашқы және келесі өңдеу кезеңдері қай жерлерде жүргізіледі?
Алғашқы өңдеу (тазалау) өндірілген жерінде, ал келесі өңдеулер — тұтынатын аймақтардың мұнай өңдейтін, мұнай және газ-химия зауыттарында жүргізіледі.
3. Мұнайды тасымалдаудың қандай жолдары бар және ең негізгі, қауіпсіз тәсілі қайсысы?
Мұнай теміржол арқылы цистернада, Каспий теңізі арқылы танкермен тасымалданады. Бірақ негізгі бөлігі құбыр арқылы жеткізіледі, өйткені оның өткізу мүмкіншілігі жоғары әрі қауіпсіз.
4. Мәтінде еліміздегі ең ірі мұнай құбырларының қандай мысалдары келтірілген?
Каспий мұнай құбыры (КМҚ) (Атырау – Новороссийск), Атырау – Самара, Атасу – Алашанькоу, Омск – Павлодар – Шымкент және Кеңқияқ – Шымкент құбырлары аталған.
5. Қазақстандағы мұнай және газ өңдейтін ірі зауыттар мен кәсіпорындар қай қалалар мен кен орындарында орналасқан?
Мұнай өңдейтін 3 ірі зауыт Атырау, Павлодар, Шымкентте және кішігірім зауыт Қарашығанақта жұмыс істейді. Ірі газ өңдейтін кәсіпорындар Өзен, Теңіз және Жаңажол кен орындарында орналасқан.
3-жұп: Көмір өндіру, өңдеу технологиялары және негізгі алаптар
1. Елімізде пайдаланылатын отынның қанша бөлігі көмірге тиесілі және одан қандай бағалы химикаттар алынады?
Пайдаланылатын отынның 1/2 бөлігі көмірдің үлесіне тиеді. Кокстелетін көмірден кокс алу барысында бөлінетін газ бен шайырдан аммиак, бензол, толуол және нафталин сияқты бағалы химикаттар алынады.
2. Қарағанды және Екібастұз көмір алаптары қай кезеңдерден бастап игеріле бастады?
Бұл алаптар XIX ғасырдың орта кезеңінен бастап игеріле бастады. Нақтырақ айтсақ, 1930 жылы алғашқы болып Қарағанды көмір алабы, ал 1950 жылдың орта кезеңінен Екібастұз көмір алабы іске қосылды.
3. Қарағанды көмір алабының басты ерекшелігі, өндіру әдісі (шахталық) және тереңдігі қандай?
Мұндағы көмір негізінен кокс ретінде және энергетикалық отын ретінде пайдаланылады. Көмір орташа 850 метр тереңдікте орналасқандықтан, жерастында шахталық әдіспен өндіріледі, соған байланысты өзіндік құны жоғары болады.
4. Мәтін бойынша «флотация» деп қандай тәсілді айтады және оның мақсаты не?
Бұл — көмірді байыту тәсілі. Көмірді ұсақтап, сумен және техникалық майлармен (реагенттермен) араластырып, қатты су ағынынан өткізеді. Көмір бөлшектері реагенттерге жабысып, көбік түзеді; оны сүзіп, құрғату арқылы көмір концентратын алады.
5. Екібастұз көмір алабының өндіру әдісі қандай және оның Қарағанды көмірінен айырмашылығы неде?
Көмір қабаты қалың (150 м) әрі жер бетіне жақын болғандықтан, ашық әдіспен (роторлы экскаватормен) өндіріледі және құны Қарағанды көмірінен 4 есе арзан. Бірақ калориясы төмен, күлі көп (43%), кокстеуге келмейді, тек энергетикада қолданылады.
6. Шұбаркөл мен Майкөбі алаптарынан өндірілетін көмір түрлерінің сапалық сипаттамасы қандай?
Шұбаркөл жоғары калориялы, күлі аз (12%) жақсы энергетикалық көмір береді және онда жаңа көмірхимия орталығы қалыптасуда. Ал Майкөбі алабында төмен калориялы, орташа күлді қоңыр көмір көп мөлшерде өндіріліп, коммуналдық-тұрмыстық отын ретінде пайдаланылады.