Тапсырмалар тізімі
Тілдік қарым-қатынас талаптарын анықтау
Берілген сөйлемдерді оқып, сөйлеушінің тілдік қарым-қатынастың қай талабын (анықтық, қисындылық, әдептілік, орындылық) сақтағанын немесе бұзғанын анықтап жазыңыз:
1) «Апай, мына тапсырманы түсінбедім, маған қайтадан түсіндіріп жібересіз бе?»
2) «Ауа райы бүгін суық екен, сондықтан мен кеше киноға бардым.»
3) «Ей, бері қарашы, маған тез арада қаламыңды бере тұр!»
4) «Құрметті әріптестер, бүгінгі жиында оқу процесін тиімді ұйымдастыру мәселесін талқылаймыз.»
- 1-сөйлем: Сөйлеу әдебі мен сыпайылық талабы сақталған.
- 2-сөйлем: Мағыналық қисындылық (логика) бұзылған (себеп пен салдар сәйкес келмейді).
- 3-сөйлем: Тілдік норма мен әдептілік талабы бұзылған (тұрпайы шұғыл өтініш).
- 4-сөйлем: Ресми стилге сәйкес орындылық пен анықтық талаптары толық сақталған.
Тілдік кемшіліктерді түзетіп жазу
Берілген сөйлемдердегі тілдік қателерді (паразит сөздер, шет тілінен орынсыз енген сөздер) түзетіп, әдеби тіл нормасына сай қайта көшіріп жазыңыз:
1) Короче, мен кеше библиотекаға барып, керек кнішкіні алдым.
2) Маған, короче, мына тема мүлдем интересный емес.
3) Тапсырманы, так что, ертеңге дейін сдать ету керек пе?
4) Зато біз конкурсқа қатысып, первый место алдық.
Ереже: Тілдік қарым-қатынаста өзге тілдің сөздерін орынсыз араластырмау және қыстырма сөздерді қолданбау – тіл тазалығының басты талабы.
- 1) Мен кеше кітапханаға барып, қажетті кітапты алдым.
- 2) Маған бұл тақырып мүлдем қызықты емес.
- 3) Тапсырманы ертеңге дейін тапсыру керек пе?
- 4) Әйтсе де біз байқауға қатысып, бірінші орынды иелендік.
Қатысымдық жағдаятқа байланысты сұхбат құрастыру
Берілген сөйлеу әдебі сөздерін қатыстырып, тілдік қарым-қатынас талаптарына сай шағын диалог (4-6 реплика) құрастырыңыз:
– Сәлеметсіз бе, Арман ағай! Кешіріңіз, сізден кітап жөнінде сұрауға бола ма?
– Сәлеметсің бе, Аружан! Әрине, қандай сұрағың бар?
– Мүмкін болса, маған ғылыми-көпшілік әдебиеттер тізімін ұсына аласыз ба?
– Әрине, мына тізімді алсаң болады. Сіздің ойыңызша, қай тақырып көбірек қызықтырады?
– Маған ғарыш әлемі қызық. Көмегіңізге көп рақмет, ағай!
– Оқасы жоқ, ісіңе сәттілік! Аман болыңыз!
Ереже мен білімді тексеру (5 тест)
1. Тілдік қарым-қатынастың негізгі талаптарының бірі қайсысы?
2. Тыңдаушыға құрмет білдіретін сөйлеу әдебі қайсысы?
3. Тілдің тазалығын бұзатын факторды табыңыз:
4. Аудиториямен байланыс орнатуда қай әрекет маңызды?
5. Ресми қарым-қатынас кезінде қолдануға тиімді сөз тіркесі: