🤝 Жұптық тапсырмалар: Мұхиттардың тіршілік дүниесі

1-жұп: Мұхиттардың тіршілік дүниесінің зоналық заңдылықтары мен биологиялық топтардың жіктелуі

1. Дүниежүзілік мұхит суларында тіршіліктің таралуында қандай негізгі заңдылықтар бар және оның құрлықтан басты айырмашылығы неде?
📚Мұхиттық гидросферадағы тіршілік ортасының географиялық белдеуленуі климаттық факторлардың әсерінен трансформацияланып, өзіндік кеңістіктік заңдылықтарды қалыптастырады. Бұл бағытта 🌍су массаларының тереңдік профилі мен ендік координаталары бойынша биоценоздардың құрылымдық динамикасы айқын көрініс табады. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, Дүниежүзілік мұхит суларына да зоналық заңдылық тән, бірақ құрлықтағы тәрізді айқын емес. Экватордан полюстерге және тереңдікке қарай да түрлі өзгерістер жүреді. Бұл өзгерістерге себепші болатын басты көрсеткіш — күн сәулесі жарығының азаюы немесе жетпеуі болып табылады. Мұхиттағы тіршілік ұзақ геологиялық уақыт аралығында судың құрамын өзгертіп отырады. Сонымен қатар судағы жасыл өсімдіктер бөліп шығарған оттектің артық мөлшері ауаға шығу арқылы атмосфера құрамын да өзгертеді.
2. Тіршілік ету ортасы мен бейімделу сипатына қарай мұхит биотасы қандай негізгі экологиялық топтарға жіктеледі?
💡Органикалық әлемнің су қоймаларының түрлі қабаттарында орналасуы мен олардың қозғалыс белсенділігі бейімделу деңгейінің негізгі бағыттарын айқындайды. Нәтижесінде 🔍судың беткі қабатындағы қалқымалы формалардан бастап, терең түпкі деңгейдегі бентостық организмдерге дейінгі өзіндік экологиялық топтар дамиды. 📈Іс жүзінде бұл процесс тіршілік ету жағдайына байланысты мұхиттағы тіршілік дүниесінің үш топқа (56-сурет) бөлінетінін көрсетеді. Олар: 1. Планктон (қалықтап жүретін), 2. Нектон (жүзіп жүретін) және 3. Бентос (түпкі суда жүретін). Планктон — беткі ағыстармен бірге қозғалатын микроорганизмдер, балдырлар, қарапайымдылар, ұсақ шаяндар мен моллюскалардан тұрады. Нектонды мұхит сулары мен оның беткі бөлігінде еркін жүзетін балықтар, теңіз сүтқоректілері, теңіз жыландары мен тасбақалар, ірі моллюскалар құрайды. Ал бентосты мұхит түбінде бекініп тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, соның ішінде түрлі балдырлар, теңіз шөптері, теңіз жұлдыздары, ішекқуыстылар мен кейбір балықтар (скат, камбала) құрайды.

2-жұп: Мұхиттық биомассаның өнімділігі, маржан рифтерінің зерттелуі және кәсіптік ресурстар

1. Дүниежүзілік мұхиттың әртүрлі акваториялық белдеулеріндегі биомасса өнімділігінің таралу сипаты қандай және тропиктік рифтердің ерекшелігі неде?
💧Су температурасы мен қоректік заттардың вертикальды айналымы мұхиттық экожүйелердің биологиялық өнімділік көрсеткіштерінің географиялық әркелкілігін қамтамасыз етеді. Сондықтан 📌жылы тропиктік суларда биомассаның жалпы көлемі төмен болғанымен, белгілі бір биогендік құрылымдарда биоалуантүрліліктің максималды концентрациясы байқалады. 📝Осының әсерінен, Дүниежүзілік мұхиттағы биомассаның жалпы өнімділігінің (0,5 кг/м²-ге дейін) ең жоғары көрсеткіші салқын сулардың мұхит бетіне шығатын аймақтарына тән. Ал тропиктік аймақтарда ол көрсеткіш (0,01 кг/м²-ге дейін) әлдеқайда төмен болады. Алайда, мұхиттың екі жартышарындағы тропиктер аралығында маржандық құрылымдар көптеп таралады. Маржан рифтерінің өзіндік тіршілік дүниесі қалыптасқан және олар алуантүрлілігімен көз қызықтырады. Мұнда маржан полиптерінің, моллюскалар мен балықтардың алуан түрлі түске боялған ерекше түрлері кездеседі, тіпті қазіргі аквариумдық балықтардың басым көпшілігі осы рифтердегі балық өкілдерінен тұрады.
2. Мұхиттардағы негізгі кәсіптік балық түрлері мен шаруашылық ресурстарды сақтауда қандай заманауи әдістер қолданылады?
🎯Ғылыми-техникалық прогресс пен инновациялық мониторинг жүйелері су асты ресурстарын игеруді және олардың экологиялық тұрақтылығын бақылауды қамтамасыз етеді. Осы ретте 📖жаһандық нәруыздық қажеттілікті өтеу мақсатында табиғи популяцияларды сақтаудың жасанды репродуктивті бағыттары белсенді дамиды. 📊Бұған қоса, мұхиттардағы басты кәсіптік маңызы бар балықтарға минтай, анчоус, майшабақ, сардина, ставрида, скумбрия, сайра, көксерке, нәлім, табанбалық, палтус, теңіз алабұғасы жатады. Бүгінде балық аулау кәсіпшілігі жақсы жолға қойылып, бір жылда ауланатын балықтың жалпы массасы 110—120 млн т-ға жетеді және бұл өнімдер адамдардың жалпы нәруыз қажеттілігінің 20%-ын құрайды. Мұхитты зерттеу жұмыстары қуатты ғылыми-зерттеу кемелерінің, автоматты стансылардың және жасанды Жер серіктерінің көмегімен жүргізіледі. Ал биологиялық ресурстардың таусылу қаупін сейілтіп, олардың қорын сақтау мақсатында теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің кейбір түрлерін арнайы өсіру (марикультура, аквакультура) жұмыстары кеңінен қолға алынуда.

3-жұп: Антропогендік факторлардың әсерінен мұхит экожүйелерінің ластануы мен экологиялық деструкциясы

1. Адамзаттың шаруашылық әрекеті мұхит суларының өзін-өзі тазарту қабілетіне қалай әсер етеді және бұл биоценоздардың тепе-теңдігін қалай бұзады?
🌱Экзогендік ластаушы заттардың мұхиттық ортаға шамадан тыс түсуі табиғи детоксикация процестерін тежеп, биоталық құрылымдардың регрессиясына әкеледі. Бұл ретте 🗺️жекелеген эндемиктік түрлердің популяциялық деңгейінің бақылаусыз өсуі бүкіл аймақтық табиғи кешендердің деградациясын тудыратын басты факторға айналады. 📋Ең бастысы — Дүниежүзілік мұхиттың ластануы адамзаттың шаруашылық әрекеті нәтижесінде мұхит суларындағы табиғи әрекеттердің бұзылуынан айқын көрінеді. Ластаушы заттардың өте көп мөлшерде жиналуы салдарынан мұхиттың өзін-өзі тазарту мүмкіндігі төмендеуде. Бұл жағдай өз тарапынан тіршілік дүниесінің азаюына немесе кейбір түрлерінің шектен тыс көбеюіне алып келеді. Мысалы, Аустралия жағалауындағы Үлкен Тосқауыл рифінде «тікенді шеңбер» деген атқа іе болған теңіз жұлдызының тым көбейіп кетуінен экологиялық қауіпті жағдай қалыптасуда. Олар осы аймақтағы ерекше табиғат кешеніндегі тепе-теңдіктің бұзылуына себепші болып отыр.
2. Мұнай өнімдерімен ластану мұхит пен атмосфера арасындағы физикалық процестерді қалай бұзады және бұл тірі организмдерге қандай қауіп төндіреді?
⏳Су бетіндегі гидрофобты қабықшалардың түзілуі трансшекаралық газ алмасу және жылу балансы процестерін бұзып, жаһандық биосфералық қатерлерді туындатады. Тікелей алғанда 📕су сапасының физика-химиялық параметрлерінің нашарлауы салдарынан трофикалық тізбектің барлық буындарындағы тірі организмдерге қысым артады. ⚙️Демек, Дүниежүзілік мұхит сулары беткі қабатының мұнай өнімдерімен ластануы мұхит пен атмосфера арасындағы су айналымына кері ықпал етуде. Соның салдарынан Жер атмосферасындағы газ қоспаларының концентрациясы өзгеруде. Бұл жағдай жағалау мен мұхит айдыны аумағында зат және жылу алмасуына кедергі келтіріп, судың сапасын нашарлатуда. Сонымен қатар, бұл жағдай мұхиттағы тірі организмдер мен адамның денсаулығына да белгілі дәрежеде үлкен қауіп төндіреді.