🔹 1-топ: Түсті металлургияның сипаттамасы және ауыр металдар өндірісі
1. Кенді пайдалы қазбалардан қандай металдар алынады және түсті металлургияның өңдеу салаларындағы орны қандай?
Кенді пайдалы қазбалардан қара (темір) және түсті металдар (барлығы) алынады. Олардың кендерін кен өндіретін өнеркәсіп, ал өңдеумен қара және түсті металлургия айналысады. Қазақстанның түсті металлургиясы өнім құны жөнінен тек мұнай өнеркәсібіне ғана жол береді, ал өңдеу салаларының ішінде ол — біріншісі болып табылады.
2. «Түсті металдар тобына» кіретін металдардың қандай ерекше қасиеттері бар және шаруашылықта оларды қалай атайды?
Бұл топ түрлі қасиеттері бар металдарды біріктіреді: қорғасын, никель және қалайы коррозияға, ал титан отқа төзімді; күмістің, мыстың және алюминийдің электрөткізгіштік қасиеті жоғары. Әр металдың өз «кәсібі» бар: танталды — «ақылды» металл, алюминийді — «қанатты», ал қалайыны — «консерві қалбырының металы» деп атайды.
3. Ауыр металдар кенінің екі түрлі ерекшелігі қандай және оларды шикізат көзіне таяу орналастырудың басты принципі неде?
Біріншіден, ауыр металдар кенінің құрамында бірнеше бағалы компоненттер (мысалы, Малеев кен орнында: мырыш, қорғасын, мыс, кадмий, алтын, күміс) кешенді түрде болады. Екіншіден, кендегі металл мөлшері көп болмайды (мысалы, Жезқазғанда мыс — 0,9%). Байлатудан кейін де концентраттың 1/2-нен 4/5-не дейін бос жыныс болатындықтан, балқыту зауыттары шикізат көзіне таяу орналастырылады.
4. «Қазмырыш» ЖШС кәсіпорнының құрылымы қандай және ол қанша түрлі металл шығарады?
Өскемендегі «Қазмырыш» ЖШС шикізатты кешенді өңдейтін металлургия комбинаттарының бірінші типіне жатады және одан 12 түрлі металл алынады. Ол бес зауытты біріктіреді: мырыш, қорғасын, мыс және күкірт қышқылы зауыттары. Одан басқа, балқытқан кезде бөлінетін газдардан экологиялық маңызы зор күкірт қышқылы алынады.
🔹 2-топ: Мыс, қорғасын-мырыш өнеркәсібі және бағалы металдар
1. Еліміздегі мыс өнеркәсібінің ірі орталықтары мен жаңадан құрылып жатқан кен орындарын атаңыз.
Ең ірі мыс балқыту зауыттары кен өндіруден бастап дайын өнімге дейінгі толық циклімен Балқаш пен Жезқазғандағы кен орындарында салынған. Ал мыс өнеркәсібінің жаңа орталықтары кенге кедейлеу Ақтоғай және Бозшакөл кен орындарында құрылуда. Сондай-ақ, Алматыда мыс сынықтарын қайта өңдеп, мыс алатын зауыт жұмыс істейді.
2. Мыс өндірудегі экологиялық таза «үймелі сілтісіздендіру» және электролиз процесі қалай жүреді?
Жаңа орталықтарда «лас» кезең — концентратты балқыту болмайды, оның орнына мысты үймелі сілтісіздендіру қолданылады: су өткізбейтін алаңқайларға ұсатылған кенді салып, үстіне күкірт қышқылы ерітіндісін құяды. Алынған сұйық концентрат пен рафинадталған мыстың жұқа тілімдерін электролиздерге орналастырып, электр тогын жіберу арқылы таза мысты қалыңдатады.
3. Қорғасын-мырыш өнеркәсібінің ортақ шикізат базасы қай жерлерде шоғырланған және оның негізгі үш орталығы қандай?
Қорғасын-мырыш өнеркәсібінің ортақ шикізат базасы — полиметалл кендері. Оның қорының 3/4-і аса ірі полиметалл өнеркәсібі дамыған Сарыарқада және Кенді Алтайда шоғырланған. Олар үш орталықты — Алтай (бұрынғы Зырян), Риддер және Өскеменді біріктіреді.
4. Түсті металлургияда алтын мен күміс өндірісі қалай ұйымдастырылған және олар қай қалаларда рафинадталады?
Алтын жекелеген кендерден және ауыр металдар серіктесі ретінде алынады; көп бөлігі Ақмола мен Шығыс Қазақстан облыстарында өндіріліп, Өскемен, Астана және Балқаш қалаларында рафинадталады. Барлық күміс серіктес түрінде алынады, оның 2/3-і Шығыс Қазақстан облысының үлесіне тиеді.
🔹 3-топ: Жеңіл металдар металлургиясы (Алюминий мен Титан-Магний)
1. Жеңіл металдар өндірісінің басты орналасу принципі неде және бұған қанша электр энергиясы жұмсалады?
Жеңіл металдар тасымалдауға келгенімен, оларды өңдеуге өте көп мөлшерде электр энергиясы қажет. Салыстырмалы түрде: 1 т алюминий мен магнийге 15 мың кВт/сағ, ал 1 т титанға 40 мың кВт/сағ электр энергиясы жұмсалады. Сондықтан бұл зауыттар көбінесе арзан электр энергиясы көздеріне жақын орналастырылады.
2. Павлодар алюминий кластерінің құрылымы қандай және оның екі кезеңі қалай жүзеге асады?
Алюминийдің шикізаты — Торғайда өндірілетін боксит кені. Оны өңдеу Павлодарда екі кезеңде өтеді: бірінші — бокситтен глинозем алуды алюминий зауыты (Ақсу МАЭС-інің жылуы мен суын пайдаланады), екінші — глиноземнен алюминий алуды электролиз зауыты жүзеге асырады. Осылайша елімізде алғашқы болып тығыз байланысқан Павлодар алюминий кластері қалыптасты.
3. Өскемендегі титан-магний өндірісінің шикізаттық ерекшелігі мен зауыт орнын таңдау себебі неде?
Титанды титан кендерінен (құмнан), ал магнийді калий тұздарынан алады. Қазақстанда бұл қор мол болғанымен, Өскемендегі титан-магний өндірісі Украина мен Ресейден тасымалдайтын шикізатқа негізделген. Комбинат орнын таңдауда Өскемен СЭС-нан алынатын арзан электр энергиясын қолдану басты есепке алынған.
4. Титанның шаруашылықтағы маңызы қандай және әлемдік әуе өнеркәсібіндегі Қазақстанның үлесі қандай?
Титан — жеңіл, ыстыққа төзімді, жемірілмейтін «болашақтың металы». Ол су тұщыландыратын құрылғылардан бастап ғарыштық зымыран техникасына дейін қолданылады, ал негізгі тұтынушысы — ұшақ құрастыру өндірісі. Әлемдік әуе өнеркәсібінде пайдаланылатын титанның әрбір алтыншы тоннасы «Made in Qazaqstan» логотипімен белгіленген.