🔹 1-топ: Пайдалы қазбалардың жалпы ұғымдары және қатпарлану аймақтарының ерекшеліктері
1. Пайдалы қазбалар, кен орындары және алаптар дегеніміз не?
Жер қойнауындағы шаруашылықта пайдаланылатын жер қыртысының минералдық заттары пайдалы қазбалар деп аталады. Пайдалы қазбалардың шаруашылықта маңызы бар ірі қорлары кен орындары деп, ал бір пайдалы қазба түрінің бір-біріне жақын орналасқан топтары алаптарды құрайды.
2. Пайдалы қазбалардың жер қыртысының құрылымдарында таралуының қандай заңдылықтары бар?
Платформалардың шөгінді қабатында шөгінді пайдалы қазбалар жинақталған. Ал платформа фундаменті мен қатпарлану аймақтарында магмалық пайдалы қазбалар басым болып келеді.
3. Кенді пайдалы қазбалар қалай пайда болады және олардың таралуы немен байланысты?
Кенді пайдалы қазбалар негізінен магмадан және одан бөлініп шығатын ыстық су ерітінділерінен пайда болған. Магманың ену белсенділігі тектоникалық қозғалыстар кезеңінде жүргендіктен, кенді пайдалы қазбалар таулардың қатпарлы аймақтарымен және платформалық жазықтардағы төменгі қабат қатпарлы фундаментпен байланысты таралады.
4. Магманың температурасы мен таулардың бұзылуы кеннің құрамы мен оны игеруге қалай әсер етеді?
Әр металдың өзіндік балқу температурасы бар, соған байланысты магманың температурасына қарай кеннің құрамы да өзгеріп отырады. Биік тауларда кен қалың шөгінді астында болып, барлау қиын соқса, таулар бұзылуға ұшырағанда кен үйінділері жер бетіне жақындап, барлау мен игеру арзанға түседі.
🔹 2-топ: Қатпарлану облыстарындағы кенді және шөгінді пайдалы қазбалар
1. Пайдалы қазбалардың түрлері мен қоры жағынан қай қатпарлану облыстары алдыңғы орында тұр?
Қатпарлану облыстары арасында аласа таулы Сарыарқа, Мұғалжар және орта биіктікті Батыс Кенді Алтай алдыңғы орынды алады.
2. Сарыарқаның минералдық байлықтарының ерекшелігі неде және онда қандай ресурстар шоғырланған?
Сарыарқа – минералдық байлықтың ерекше кені. Тек осы жерде алмастың кен орындары ашылған. Сондай-ақ оның қойнауында марганец, қалайы, вольфрам, молибден және мыстың негізгі ресурстары шоғырланған.
3. Мұғалжар, Орал маңы және Кенді Алтай аймақтарында қандай пайдалы қазбалардың қоры жинақталған?
Мұғалжар және Орал маңы үстіртінде хром, никель, талшықтастың қоры жинақталған. Ал Кенді Алтай – полиметалл кен орындарының аса ірі алабы болып табылады.
4. Қатпарлану аймақтарында орналасқан қандай ірі шөгінді кен орындары мен алаптарды атауға болады?
Мысалы, көмірдің аса ірі алаптары – Сарыарқадағы Қарағанды мен Екібастұз герциндік тау жасалу кезеңіндегі ежелгі теңіздердің жағалық зоналарында түзілген. Сондай-ақ Қаратаудағы фосфор кен орындары каледондық таяз теңіздер түбінде пайда болған.
🔹 3-топ: Платформалардағы пайдалы қазбалар мен кен орындары
1. Платформалардың жабынды қабатына пайдалы қазбалардың қандай түрлері тән және ең маңыздылары қалай түзілген?
Платформалардың жабынды қабатына отын (мұнай, газ, қоңыр көмір), рудалы (темір) және рудасыз (фосфорит, тұз) қазбалар тән. Ең маңыздылары – мұнай мен газ. Олар таяз сулы теңіздің, лагуналар мен көлдердің жағалауында жануарлардың қалдықтарынан пайда болған.
2. Жайық-Жем және Маңғыстау-Бозащы мұнай-газ алаптарының құрылымы мен мұнай сапасында қандай айырмашылықтар бар?
Жайық-Жем мұнайы Шығыс-Еуропа платформасының тұз күмбездері астында (Қашаған, Теңіз, Қарашығанақ) орналасқан, палеозойлық мұнайы жеңіл, бірақ күкірт қоспасы көп. Маңғыстау-Бозащы (Өзен, Қаламқас) мұнайы Тұран тақтасымен байланысты, мұнайы жас, ауыр және құрамында парафині көп болып келеді.
3. Платформалардағы қоңыр көмір мен тас тұзының ірі алаптары мен кен орындарын атаңыз.
Мезозойдың көлдері мен батпақтарында еліміздегі ең үлкен Торғай қоңыр көмір алабы пайда болған. Тұнба көлдерде тұз қабаты жиналған (Жақсықылыш т.б.), ал Каспий маңы ойпатындағы тұз күмбездерінде тас тұзының кен орындары көп кездеседі (мысалы, Индер).
4. Платформалардың рудалы (темір) пайдалы қазбалары мен олардың магмалық кен орындары қайда шоғырланған?
Еліміздегі ең ірі Батыс-Сібір тақтасындағы Қостанай алабының темір кендері жатады. Олардың шөгінді кен орындары (Әйет, Лисаков) ежелгі лагуналар мен өзен аңғарларында, ал магмалық кен орындары (Соколов-Сарыбай, Қашар) жанартаулық жыныстар қабатындағы гранит балқымаларының өңделуінен қатпарлы фундаментте пайда болған.