1-жұп: Дүниежүзілік мұхит суының тербелісі мен толқын элементтерінің параметрлері
1. Жағалаудан бақылағанда мұхит суы алға қарай жылжып бара жатқандай көрінгенімен, су іс жүзінде қандай қозғалыс жасайды?
Толқындар жағалаудан қарағанда бір-бірімен қуыспақ ойнап, алға жылжып бара жатқандай көрінгенімен, су бетіндегі қайықтар мен құстардың тек жоғары көтеріліп, төмен құлдилауы судың іс жүзінде тігінен (тербелмелі) қозғалыс жасайтынын дәлелдейді.
2. Желдің әсерінен туатын толқынның ең биік нүктесі мен ең төменгі нүктесі ғылымда қалай аталған?
Су бетінен жанай соққан желдің күшімен пайда болған толқынның ең жоғарғы ұшын «жал» деп атайды. Ал су бетінің қалыпты деңгейінен ең төмен жатқан бөлігін толқынның «табаны» деп атайды.
3. Картадан немесе сызбадан толқынның ұзындығы мен биіктігін анықтаудың нақты тәсілі қандай?
Толқынның ұзындығын білу үшін көршілес жатқан екі толқын қырларының (жалдарының) арасындағы көлденең қашықтықты өлшейді. Ал толқынның биіктігін табу үшін оның ең төменгі табанынан ең жоғарғы жалына дейінгі тік арақашықтықты есептейді.
4. Желдің күші басылғаннан кейін де су бетінде байқалатын аласа толқындардың басты сипаты қандай?
Жел саябырлаған соң, толқын бірден тоқтамайды. Су бетінде біраз уақыт бойы баяу таралатын, қатарласа тербелген, бірақ айқын жалы (шыңы) жоқ ерекше толқындарды «аласа толқындар» деп атайды.
5. Жел толқындарының теңіз тереңдігіне бойлау көрсеткіші қалай өзгереді және оның шегі қандай?
Тереңдікке бойлаған сайын жел толқындары біртіндеп бәсеңдей береді. Олардың толықтай жойылып, мүлде байқалмайтын шегі – мұхиттың толқын ұзындығына тең келетін тереңдік тұсы болып табылады.
2-жұп: Су деңгейінің ғарыштық тартылыс әсерінен өзгеру заңдылықтары
1. Жердің барлық бөлігінде емес, тек Айға қараған бетінде судың көбірек көтерілуінің себебі неде?
Бұл құбылыс ғарыштық тартылыс заңына байланысты. Жердің дәл Айға бағытталған беткі қабатында Айдың мұхит суларын өзіне тарту күші басқа аймақтарға қарағанда әлдеқайда көбірек (максималды) болады.
2. Су деңгейінің тәуліктік ауытқуы кезіндегі «толы су» және «аз су» фазаларының айырмашылығы неде?
«Толы су» – тәулік ішінде немесе тәуліктің жартысында су көтерілген кездегі ең жоғарғы шүпілдеген деңгейі. Ал «аз су» – судың кері қайту құбылысы орын алғаннан кейінгі ең төменгі жеткен деңгейі.
3. Айдың Жерді айналу уақытына сәйкес, толысу мен қайтудың шарықтау шегі арасындағы уақыт қалай бөлінген?
Судың екі рет толысуы немесе екі рет қайтуының арасында шамамен 12 сағат уақыт өтеді. Ал судың ең жоғарғы көтерілуі мен ең төменгі қайту шегінің (шарықтау деңгейлерінің) арасындағы уақыт шамамен 6 сағатты құрайды.
4. Дүниежүзіндегі ең биік су толысуы қай шығанақта тіркелген және оның биіктігін немен салыстыруға болады?
Ең биік су көтерілуі Канаданың Атлант жағалауындағы Фанди шығанағында байқалады. Оның биіктігі 19,6 метрге жетеді, бұл заманауи алты қабатты тұрғын үй ғимаратының биіктігімен тең келеді.
5. Жабық ішкі теңіздер мен ауқымы тар шығанақтардағы су көтерілуінің айырмашылығын мысалмен дәлелдеңіз.
Ашық мұхит пен ішкі теңіздерде көтерілу аз (Жерорта теңізінде 1 метрден кем, Қара теңізде 8 см ғана). Ал ауқымы тар шығанақтарда су қатты қысылатындықтан, деңгей күрт артады (Фандиде 19,6 м, Пенжин қолтығында 13 м).
3-жұп: Мұхит ағыстарының жіктелуі, картадағы белгіленуі және географиялық заңдылықтары
1. Мұхит ағыстарының пайда болуы мен олардың температуралық сипаты (жылы, суық) қалай анықталады?
Ағыстың пайда болуы мен бағытын тұрақты соққан жел анықтайды. Ал ағыстың жылы не суық болуы оның өз температурасының айналасындағы қоршаған мұхит суының градусынан жоғары немесе төмен болуына қарап анықталады.
2. Дүниежүзілік географиялық карталарда жылы және суық мұхит ағыстарының бағыттары қалай ажыратылады?
Картадан оңай ажырату үшін арнайы шартты белгілер қолданылады: барлық жылы ағыстар қызыл түсті меңзермен (стрелкамен), ал барлық суық ағыстар көк түсті меңзермен көрсетіледі.
3. Мұхит ағыстарының Жердің экваторы мен полюстеріне қатысты қозғалысында қандай заңдылық бар?
Жылы ағыстар әдетте суы ыстық экватор аймағынан суық полярлық ендіктерге қарай ағады. Керісінше, суық ағыстар мұздай полярлық ендіктерден жылуы мол экваторға қарай бағыт алып қозғалады.
4. Жердің өз білігінен айналу күші (Кориолис күші) Солтүстік және Оңтүстік жартышарларда ағыстарды қалай ауытқытады?
Ашық мұхиттағы ағыстар Жердің айналу әсерінен желдің бағытынан 45 градус бұрышқа дейін ауытқиды. Бұл ауытқу Солтүстік жартышарда оңға қарай, ал Оңтүстік жартышарда солға қарай бағытталады.
5. Тынық мұхитының географиялық пішіні ондағы ағыстардың бағытына және сақиналардың құрамына қалай әсер еткен?
Тынық мұхиты батыстан шығысқа қарай өте кең созылып жатқандықтан, онда көлденең (ендік) ағыстар басым. Бұл жағдай мұхитта екі үлкен (Солтүстік пассат пен Куросионы қамтитын солтүстік және Оңтүстік пассат пен Перуандықты қамтитын оңтүстік) су сақинасын тудырады.