🔹 1-топ: Дүниежүзілік мұхит суларының қозғалысы және жел толқындары
1. Дүниежүзілік мұхит суларының негізгі қозғалыс түрлеріне нелер жатады?
Дүниежүзілік мұхит сулары үнемі қозғалыста болады. Судың қозғалыс түрлеріне жел толқындары, судың толысуы мен қайтуы, мұхит ағыстары және цунами жатады.
2. Жел толқындары дегеніміз не және олардың пайда болуының басты себебі қандай?
Толқын дегеніміз – судың тербелмелі қозғалыстары. Мұхитта жел толқындарының пайда болуының басты себептерінің бірі – су бетін жанай соққан жел болып табылады. Жел суды жоғары көтерілуге мәжбүрлеп, өркеш-өркеш толқындар тудырады.
3. Толқынның «жалы» және «табаны» деп судың қандай бөліктерін атайды?
Судың бетінен толқынның ең жоғарғы ұшына дейінгі бөлігін жал деп атайды. Ал су бетінің деңгейінен ең төмен жатқан бөлігін толқынның табаны деп атайды. Жел саябырлаған соң су бетінде таралатын жалсыз толқындарды аласа толқындар дейді.
4. Толқынның ұзындығы мен биіктігі қалай сипатталады және өлшенеді?
Толқынның ұзындығы – көршілес екі толқын қырларының арасындағы қашықтық. Толқынның биіктігі – толқынның табанынан жалына дейінгі арақашықтық. Әдетте олардың биіктігі 4 метрден аспайды, бірақ кейде 12 метрге дейін жетуі мүмкін.
5. Сёрфинг дегеніміз не және тереңдікке бойлаған сайын жел толқындары қалай өзгереді?
Сёрфинг – арнайы тақтайшамен толқын үстімен сырғанау, ол дүниежүзіндегі ең әйгілі спорт түрлерінің бірі. Ал тереңдікке бойлаған сайын жел толқындары бәсеңсиді, толқынның ұзындығына тең тереңдікте мүлде байқалмайды.
🔹 2-топ: Соқпа толқындар мен судың толысуы және қайтуы құбылысы
1. Соқпа толқындардың табиғат пен жағалау үшін қандай пайдасы мен зияны бар?
Соқпа толқындар пайда болған жерден мыңдаған километрге жетіп, теңіз суының араласуына, оттегімен баюына ықпал етеді (пайдасы). Бірақ олар жағалау сызығын шайып, құм мен тасты және өзге үйінділердің ығысуына әкеп соқтыруы мүмкін (зияны).
2. Судың толысуы мен қайтуы деген не және бұл құбылыс тәулігіне неше рет қайталанады?
Мұхит немесе теңіз жағасында тәулік бойы су деңгейінің өзгеріп отыруы байқалады. Тәулігіне екі рет мұхит суы жағаға толып (су құрлыққа енеді), біртіндеп кері қайтады (жаға босап қалады). Осы алма-кезек қайталануды судың толысуы және қайтуы дейді.
3. Ғалымдардың пікірінше, судың толысуы мен қайтуына қандай ғарыштық денелер әсер етеді?
Ғалымдардың пікірінше, судың толысуына және қайтуына Ай мен Күннің мұхит суларын өзіне тартуы себеп болады. Жердің Айға қараған беткі қабатында тартылыс күші көбірек болатындықтан, мұхитта су деңгейі көтеріледі.
4. «Толы су» және «аз су» ұғымдары нені білдіреді?
Су көтерілуі кезінде байқалатын ең жоғарғы су деңгейі толы (шүпілдеген) су деп аталады. Ал судың кері қайтуы кезіндегі ең төменгі деңгейі аз су деп аталады. Судың осы екі рет көтерілуі арасында судың кері қайту құбылысы орын алып отырады.
5. Толысу мен қайту құбылыстарының арасындағы уақыт мерзімі қандай?
Айдың Жерді айналуы нәтижесінде судың екі рет толысуы немесе екі рет қайтуы арасында шамамен 12 сағат уақыт кетеді. Ал толысу мен кері қайтудың шарықтау шегі (максимумы мен минимумы) арасындағы уақыт 6 сағатқа жуық болады.
🔹 3-топ: Су деңгейінің көтерілу көрсеткіштері және мұхит ағыстары
1. Түрлі теңіздерде судың көтерілу биіктігі қандай және ең биік көрсеткіш қай жерде байқалады?
Ішкі теңіздерде көтерілу аз: Жерорта теңізінде 1 метрге жетпейді, Қара теңізде 8 см ғана. Ең биік көтерілу Канаданың Фанди шығанағында болып, 19,6 метрді (алты қабатты ғимарат биіктігін) құрайды. Охот теңізінің Пенжин қолтығында 13 метрге жетеді.
2. Толысу мен қайту құбылыстарының адамзат үшін қандай шаруашылық маңызы бар?
Кеме қатынасы үшін маңызы зор, өйткені су көтерілгенде кейбір порттарға кемелер еркін жете алады. Сонымен қатар, толысу мен қайту энергиясын электр қуатын алу үшін пайдаланады (Ресей, Франция, Ұлыбританияда мұндай электрстансылар жұмыс істейді).
3. Мұхит ағысы дегеніміз не және оның бағытын не анықтайды?
Мұхит ағысы – судың көлденең бағытпен қозғалысы. Ағыс бағытын үздіксіз соққан жел анықтайды. Географиялық карталарда жылы ағыстарды қызыл меңзермен (стрелкамен), ал суық ағысты көк түсті меңзермен белгілейді.
4. Жылы және суық ағыстардың айырмашылығы неде және олар қай бағытқа қарай ағады?
Жылы ағыс температурасы қоршаған мұхит суынан бірнеше шама жоғары болып, экватордан полярлық ендікке ағады. Суық ағыс температурасы қоршаған судан бірнеше градус төмен болып, полярлық ендіктен экваторға қарай бағытталады. Жердің айналуынан ағыстар Солтүстік жартышарда оңға, Оңтүстікте солға қарай 45 градусқа дейін ауытқиды.
5. Тынық мұхитында су қозғалысының қандай негізгі ағыс сақиналары (жүйелері) пайда болады?
Тынық мұхитында екі үлкен сақина пайда болады: Солтүстік сақина (Солтүстік пассат, Куросио, Солтүстік Тынықмұхиттық және Калифорниялық ағыстар) және Оңтүстік сақина (Оңтүстік Пассат, Шығыс Аустралия, Батыс жел ағысы және Перуандық ағыстар).