1-жұп: Қазақстанның көпұлтты құрамы және тілдік классификациясы
1. Қазақстанның көпұлтты (полиэтностық) құрамы қалай қалыптасты және олар қандай негізгі топтарға бөлінеді?
Қазақтар – елдің байырғы тұрғындары және мемлекетті қалыптастырушы этнос, ал қалған халықтардың өкілдері Қазақстанға әртүрлі себептермен және белгілі бір тарихи кезеңдерде көшіп келгендер. Осыған байланысты, республика халқының көпұлтты құрамы – 🧳жаппай көші-конның нәтижесі. Олар тегі, тілі мен мәдениеті әртүрлі 👥130-дан астам ұлт пен ұлыстан құралады және 3 топқа (негізгі халық – қазақтар, бұрынғы КСРО елдерінен және алыс шетелдерден келген этникалық топтар) жіктеледі.
2. Еліміздегі ең ірі этностардың сандық көрсеткіші қандай және олар жалпы халықтың қанша пайызын құрайды?
Мемлекетіміздің негізін қалаушы – 📈14 млн этнос – қазақтар болып табылады. Екінші орында саны бойынша орыстар орналасқан. Елімізде халқының саны 100 мыңнан асатын 📑7 этнос бар. Осы аталған 9 ұлт бірігіп, Қазақстан халқының 📊96%-ын құрайды.
3. Халықтардың арғы тегін анықтауда ғалымдар қолданатын тілдік классификация қандай 3 сатыдан тұрады?
Бұл классификация мынадай сатылардан тұрады:
1) Алғашқы (төменгі) сатысы — 👤жеке халықтар;
2) Екінші (орташа) сатысы — 🗣️тіл бойынша жақын туыстас халықтар тобы;
3) Үшінші (жоғарғы) сатысы — 🌐әулет тілдері бойынша туыстас халықтар тобын біріктіреді.
2-жұп: Тілдік әулеттер және қазақ этносының географиялық орналасуы
1. Қазақстан халқы негізінен қандай екі тілдік әулетке бөлінеді және олардың ішіндегі ең ірі топтары қандай?
Қазақстан халқының 99% бөлігі екі тілдік әулеттің құрамына кіреді: 🧬алтай тіл әулеті (халықтың 79%-ы) және 🌍үнді-еуропа тіл әулеті (20%-ы). Алтай тіл әулетіндегі ең ірісі — түркі тобы (қазақтар ең саны көбі), ал үнді-еуропа әулетіндегі саны бойынша біріншісі — славян тобы (ең ірі славян халқы – орыстар).
2. Дүниежүзіндегі қазақ этносының саны қанша, оның қандай бөлігі шетелдерде тұрады және репатриация үдерісінің маңызы қандай?
Дүниежүзінде қазақ этносының саны 📏18 млн адам, оның 14 млн-нан астамы Қазақстанда тұрады. Ал 🌐4 млн адам (1/5 бөлігі) қазақ диаспорасы ретінде 54 шет мемлекетте өмір сүреді. Елімізде шетелдегі қандастарды Отанына қайтару үшін 🏗️репатриация бағдарламасы жүргізілуде, бұл қазақтардың үлес салмағын көбейту үшін өте қажет үдеріс (соңғы санақта қазақтар елдің 70%-ын құрады).
3. Қазақстандағы түрлі этностардың аймақтар бойынша қоныстануында қандай географиялық ерекшеліктер бар?
Қазақтардың 1/2 бөлігіне жуығы 📍оңтүстік облыстарда және Астана, Алматы, Шымкент қалаларында тұрады. Татарлар облыстар бойынша біркелкі таралған. Орыстар, украиндар, немістер мен белорустар негізінен 🧭солтүстік, орталық және шығыста тұрады. Ал өзбектердің 9/10 бөлігі Түркістан облысы мен Шымкентте, ұйғырлардың 80%-ы Алматы облысы мен Алматы қаласында 🏢жинақы түрде қоныстанған.
3-жұп: Діни жіктелу, конфессиялар және Қазақстанның діни картасы
1. Дінтанушы ғалымдар барлық діндерді қандай 3 топқа бөледі және конфессия дегеніміз не?
Ғалымдар діндерді 🏛️ру-тайпалық («тілдік»), 🗺️ұлттық (жергілікті) және 🕊️әлемдік (ислам, христиан, буддизм) деп 3 топқа бөледі. Ал бір діннің ішіндегі бөлек ағымдар мен бағыттар ⛪конфессиялар деп аталады (мысалы, исламдағы сүнниттер мен шииттер; христиандықтағы православие, католик және протестанттар).
2. Қазақстан аумағына ислам діні қашан енді және қазіргі таңдағы негізгі мұсылман конфессиясының географиясы қандай?
Ислам діні Қазақстанның оңтүстік аудандарына VII ғасырда кіре бастап, 🗓️960 жылы Қарахандықтар мемлекетінде алғаш рет мемлекеттік дін болып жарияланды. Қазіргі таңда елімізде 🕌сүнниттік ислам басым (сенушілердің 3/4 бөлігі) және оны қазақ, өзбек, татар, ұйғыр т.б. халықтар ұстанады. Мұсылмандардың үлесі әсіресе оңтүстік пен батыс аймақтарда өте жоғары.
3. Қазақстандағы христиан конфессияларының құрамы қандай халықтардан тұрады және олар қай аймақтарда көбірек таралған?
Христиандар ел халқының 📊19%-ын құрайды. Орыс, украин, беларусь сияқты славян халықтары арасында ⛪православие діні таралған. Немістер арасында протестанттар мен католиктер, поляктарда католиктер көп, ал кәрістер негізінен протестанттар болып келеді. Христиан дінін ұстанатындар негізінен елдің 🧭солтүстік, шығыс және орталық облыстарында шоғырланған.