🤝 Жұптық тапсырмалар: Демографиялық жағдай

1-жұп: Демографиялық жағдайды сипаттау, туу мен өлім көрсеткіштерінің есептелуі

1. Елдер мен аймақтардың демографиялық сипатын анықтауда қандай көрсеткіштер жүйесі қолданылады және салыстырмалы талдау не үшін қажет?
📚Елдегі демографиялық жағдайға әртүрлі факторлар ықпал етеді. Ел үшін тиімді халық құрамы мен саны қалыптасса, оң демографиялық жағдай, ал тиімсіз өзгерістерге алып келетін демографиялық жағдай қолайсыз деп бағаланады. Бұл ретте 🌍дүниежүзі елдеріндегі демографиялық жағдайды жиынтық күйде 16-кестеден көруге болады. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, туу көрсеткіштері елдегі өмір сапасының жоғарылауына, әйелдердің өндірістік және қоғамдық әрекеттерге белсене араласуына, балаларды оқыту ұзақтығының артуына байланысты төмендеуі мүмкін. Кей жағдайда туудың артуына табыс мөлшерінің жоғарылауы оң әсер етеді. Осы аталған себептерге байланысты дүниежүзі аймақтары мен елдердің топтары бойынша туу көрсеткіштері әртүрлі болады. Туу коэффициентінің ең жоғары деңгейі Африкада, ең төмен деңгейі дамыған елдер мен Еуропада байқалады. Елдердің салыстырмалы демографиялық көрсеткіштерін талдауда 1000 адамға шаққандағы промилле ($‰$) өлшемі кеңінен қолданылады.
2. Туу мен өлімнің салыстырмалы көрсеткіштері әртүрлі елдер мысалында қалай сипатталады және демографиялық жағдайға қалай әсер етеді?
💡Дүниежүзіндегі туу және өлім көрсеткіштері әртүрлі елдер мен аймақтарда айтарлықтай алшақтық көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, 🔍бұл көрсеткіштердің арақатынасы елдегі демографиялық тұрақтылықты немесе дағдарысты айқындайды. 📈Туу көрсеткішінің ең жоғары деңгейі 2024 жылы Орталық Африка Республикасында ($44\%_{\circ}$) байқалды. Ал туудың ең төмен көрсеткіштері 2024 жылы Корея Республикасы мен Сан-Маринода ($5\%_{\circ}$) тіркелген. Өлім көрсеткіші туудан асып түсетін Жапония, Румыния тәрізді елдерде демографиялық жағдай қолайсыз сипат алады. Өлім деңгейі адамдардың материалдық жағдайлары (тамақтану, тұрмыс пен еңбек жағдайлары), денсаулық сақтау жүйесінің дамуымен тікелей байланысты болады. Өлім деңгейінің ең жоғары көрсеткіштері халықтар арасында қарттар үлесі жоғары болатын дамыған елдерде, соның ішінде Еуропада байқалады. Сонымен қатар нашар дамыған елдерде, Африкада әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты өлім көрсеткіші жоғары (63-сурет).

2-жұп: Табиғи өсімді оң бағалаудың алғышарттары мен сәбилер өлімінің маңызы

1. Парсы шығанағы елдерінің мысалында туу мен өлім көрсеткіштеріне сүйене отырып, демографиялық жағдайды оң деп бағалауға не себеп болады?
💧Өлім деңгейінің ең төмен көрсеткіштері 2024 жылы Парсы шығанағы елдерінде байқалды (БАӘ, Катар — 1, Бахрейн, Кувейт — $2\%_{\circ}$). Осы тұста 📌бұл елдердегі туу мен сәбилер өлімі көрсеткіштерінің төмендігі демографиялық ахуалдың тұрақтылығына тікелей ықпал етеді. 📝Аталған Парсы шығанағы елдерінде туу деңгейінің $10-12\%_{\circ}$, ал сәбилер өлімі көрсеткішінің $4-7\%_{\circ}$ екендігін ескерсек, бұл аймақтағы жалпы демографиялық жағдайды оң деп бағалауға толық негіз бар. Бұл көрсеткіштер елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдай мен медициналық қызмет көрсету сапасының жоғары деңгейде екенін дәлелдейді.
2. Демографияда сәбилер өлімінің коэффициенті неліктен ерекше орын алады және әртүрлі елдер мен Қазақстан мысалында ол қалай сипатталады?
🎯Демографиялық көрсеткіштер арасында сәбилер өлімінің коэффициентіне (жыл ішіндегі 1 жасқа толмай шетінеген балалардың 1000 адамға шаққандағы үлесі) айрықша көңіл бөлінеді. Бұл көрсеткіш әйелдердің қоғамдағы орнына, медицинаның даму деңгейіне, отбасының материалдық жағдайына байланысты болады (64-сурет). 📊Сәбилер өлімінің көрсеткіштері әсіресе әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі әртүрлі елдерде үлкен алшақтық жасауда. Мысалы, 2024 жылы бұл көрсеткіш Сьерра-Леонеде $72\%_{\circ}$, ал Сан-Маринода $1\%_{\circ}$-ге тең болды. Қазақстанда сәбилер шетінеуі жыл сайын азайып келеді: 2024 жылы ол $8,5\%_{\circ}$ болды. Бұл отандық денсаулық сақтау мен ана мен бала бағдарламаларының оң нәтижесін көрсетеді.

3-жұп: Халықтың жастық құрамының типтері мен жыныстық құрылымның және өмір жасының маңызы

1. Халықтың жастық құрамы қандай типтерге жіктеледі және әртүрлі мемлекеттерде бұл құрылым қалай ерекшеленеді?
🌱Демографиялық көрсеткіштердің әртүрлілігіне байланысты халықтың жастық құрамының аумақтық ерекшеліктері айқын байқалады (17-кесте). Елдегі халықтың жастық құрамын сипаттауда 🗺️әсіресе 2 көрсеткіш маңызды: 15 жасқа дейінгі балалар үлесі және жасы 65-тен асқан егде адамдар үлесі (1-қосымша). 📋Осыған сәйкес дүниежүзі елдерін халықтың жастық құрамының үш типіне біріктіреді: 1) Алға басушы тип — халықтың жалпы санында балалардың үлесі жоғары. 2) Тұрақты тип — балалар мен егде адамдар санының тепе-теңдігі. 3) Кері кетуші тип — халықтың жалпы санында егде адамдар үлесінің артуы. Халықтың жастық құрамының алға басушы типі көбінесе халықтың ұдайы өсуі дәстүрлі сипат алған елдерге тән (мысалы, Малиде балалар үлесі $50\%$-ға жетеді, бұл — дүниежүзіндегі ең жоғары көрсеткіш). Ресей Федерациясына тұрақты тип тән. Ал Жапонияда кері кетуші тип айқын байқалып, егде адамдар үлесі балалар үлесінен әлдеқайда жоғары, бұл елдің демографиялық жағдайын одан әрі ушықтырады.
2. Жыныстық-жастық пирамидалардың пішіні, адам өмірінің орташа ұзақтығы және жыныстық құрам болашақ демографиялық жағдайды қалай анықтайды?
🕌Жеке елдердегі демографиялық жағдайға байланысты жастық-жыныстық пирамидалардың пішіні де әртүрлі болады. 🗺️Пирамидалардың пішіні мен өмір жасының ұзақтығы елдің әлеуметтік-экономикалық және экологиялық ахуалын көрсететін басты айна. 📝Ұдайы өсудің дәстүрлі сипаты тән елдерде пирамида үшбұрыш пішінді болады (65-сурет). Тұрақты сипаттағы елдерде қоңырау тәрізді, ал өсудің қазіргі заманғы сипатына ие елдерде пирамиданың төменгі бөлігіне қарағанда орта бөлігі ендірек келеді. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығына экономикалық көрсеткіш, әлеуметтік тұрақтылық, экология және денсаулық сақтау тікелей әсер етеді. PRB ұйымының 2024 жылғы деректері бойынша ең ұзақ өмір сүретін елдер — Сан-Марино (85 жас), Монако, Швейцария, Жапония (84 жас), ең төменгісі — Нигерия (54 жас), Чад (55 жас). Сонымен қатар, адамдардың көпшілігі 20-30 жаста үйленіп, балалы болатындықтан, осы кезеңдегі жыныстық құрамның арасалмағы туу деңгейіне және болашақ демографиялық жағдайға тікелей әсер етеді.