🔹 1-топ: Демографиялық жағдай және туу көрсеткіші
1. Демографиялық жағдай дегеніміз не және ол қашан оң немесе қолайсыз деп бағаланады?
Елдегі демографиялық жағдайға әртүрлі факторлар ықпал етеді. Ел үшін тиімді халық құрамы мен саны қалыптасса, оң демографиялық жағдай, ал тиімсіз өзгерістерге алып келетін демографиялық жағдай қолайсыз деп бағаланады. Дүниежүзі елдеріндегі демографиялық жағдайды жиынтық күйде 16-кестеден көруге болады.
2. Туу көрсеткіштерінің төмендеуі мен артуына қандай факторлар әсер етеді?
Туу көрсеткіштері елдегі өмір сапасының жоғарылауына, әйелдердің өндірістік және қоғамдық әрекеттерге белсене араласуына, сондай-ақ балаларды оқыту ұзақтығының артуына байланысты төмендеуі мүмкін. Ал кей жағдайларда туудың артуына табыс мөлшерінің жоғарылауы оң әсер етеді.
3. Дүниежүзі бойынша туудың ең жоғары және ең төмен көрсеткіштері қай елдер мен аймақтарда тіркелген?
Туу коэффициентінің ең жоғары деңгейі Африкада, ең төмен деңгейі дамыған елдер мен Еуропада байқалады. Нақты елдерге тоқталсақ, туудың ең жоғары деңгейі 2024 жылы Орталық Африка Республикасында ($44\%_{\circ}$), ал ең төмен көрсеткіштері Корея Республикасы мен Сан-Маринода ($5\%_{\circ}$) тіркелген.
🔹 2-топ: Өлім деңгейі және сәбилер өлімі
1. Өлім деңгейі қандай факторларға байланысты және ол қай аймақтарда жоғары?
Өлім деңгейі адамдардың материалдық жағдайларына (тамақтану, тұрмыс пен еңбек жағдайлары) және денсаулық сақтау жүйесінің дамуымен тікелей байланысты болады. Өлім деңгейінің ең жоғары көрсеткіштері халықтар арасында қарттар үлесі жоғары болатын дамыған елдерде (соның ішінде Еуропада) және әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты Африкада байқалады.
2. Өлім деңгейінің ең төмен көрсеткіштері қайда тіркелді және неліктен бұл елдердің демографиясы оң бағаланады?
Өлім деңгейінің ең төмен көрсеткіштері 2024 жылы Парсы шығанағы елдерінде (БАӘ, Катар — $1\%_{\circ}$, Бахрейн, Кувейт — $2\%_{\circ}$) байқалды. Бұл елдерде туу деңгейінің $10—12\%_{\circ}$, сәбилер өлімі көрсеткішінің $4—7\%_{\circ}$ екендігін ескерсек, демографиялық жағдайды оң деп бағалауға болады.
3. Сәбилер өлімінің коэффициенті дегеніміз не және Қазақстан мен әлемдегі көрсеткіштері қандай?
Сәбилер өлімінің коэффициенті — бұл жыл ішіндегі 1 жасқа толмай шетінеген балалардың 1000 адамға шаққандағы үлесі. Бұл көрсеткіш әйелдердің қоғамдағы орнына, медицина мен отбасының жағдайына байланысты. 2024 жылы бұл көрсеткіш Сьерра-Леонеде $72\%_{\circ}$, Сан-Маринода $1\%_{\circ}$ болса, Қазақстанда сәбилер шетінеуі жыл сайын азайып, 2024 жылы ол $8,5\%_{\circ}$-ді құрады.
🔹 3-топ: Халықтың жастық құрамы, жыныстық құрамы және өмір жасының ұзақтығы
1. Халықтың жастық құрамының үш типі қандай және оларға қай елдер мысал бола алады?
Халықтың жастық құрамы үш типке бөлінеді: 1) Алға басушы тип (балалар үлесі жоғары; мысалы, Малиде балалар үлесі $50\%$-ға жетеді); 2) Тұрақты тип (балалар мен егде адамдар тепе-теңдігі; мысалы, Ресей Федерациясы); 3) Кері кетуші тип (егде адамдар үлесінің артуы; мысалы, Жапония, мұнда егде адамдар үлесі балалар үлесінен әлдеқайда жоғары).
2. Демографиялық жағдайға байланысты жастық-жыныстық пирамидалардың пішіні қалай өзгереді?
Ұдайы өсудің дәстүрлі сипаты тән (алға басушы) елдерде пирамида үшбұрыш пішінді болады. Тұрақты сипаттағы елдерде жастық-жыныстық пирамида пішіні қоңырау тәрізді сипат алады. Ал өсудің қазіргі заманғы сипатына ие болған елдерде пирамиданың төменгі бөлігіне қарағанда орта бөлігі ендірек келеді.
3. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы мен жыныстық құрамы демографияға қалай әсер етеді?
Өмір жасының ұзақтығына экономика, экология және денсаулық сақтау жүйесі әсер етеді. 2024 жылғы дерек бойынша ең жоғары өмір жасы Сан-Маринода (85 жас), Монако, Швейцария, Жапонияда (84 жас), ең төмені Нигерия (54 жас), Чадта (55 жас) тіркелді. Ал жыныстық құрамдағы 20—30 жас аралығындағы арасалмақ туу деңгейіне тікелей әсер етеді, өйткені бұл кезеңде адамдардың көпшілігі үйленіп, балалы болады.