🔹 1-топ: Географиядағы салыстырудың дамуы мен тарихы
1. Салыстыру географияда қандай әдіс болып табылады және ол нені зерттеуге көмектеседі?
Салыстыру — географияның барлық саласында ерте кезден бастап қолданылып келе жатқан, ең кең тараған әдістің бірі. Бұл әдісті қолдану арқылы зерттеу нысандарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары, кеңістіктік әркелкілігі анықталып, зерттеледі.
2. Дәл қазіргі ұғымындағы салыстыру әдісін география ғылымына алғаш рет кім және қай ғасырда енгізді?
Салыстыру әдістері бұрынғы деректерде де кездеседі. Бірақ дәл қазіргі ұғымындағы салыстыру әдістерін география ғылымында алғаш рет XIX ғасырда неміс ғалымы А.Гумбольдт қолданды.
3. А.Гумбольдт салыстыру әдістері арқылы қандай маңызды ғылыми негізді қалады?
А.Гумбольдт салыстыру әдістері арқылы Жер шары қабықтарының заңдылықтарын зерттеп, физикалық географияның негізін қалады.
4. А.Гумбольдтың замандасы К.Риттердің салыстыруға қатысты қандай әйгілі еңбектері бар?
Салыстыру әдістерін оның замандасы К.Риттер де қолданды. Ғалымның «Табиғат пен адам тарихына қатысты жертану» немесе «Жалпы салыстырмалы география», «Салыстырмалы жертану туралы идеялар» атты әйгілі еңбектері бар.
5. Уақыт өте келе салыстыру әдістерінің сипаты мен зерттеу құралдары қалай өзгерді?
Бастапқыда нысандар сыртқы көрінісі бойынша салыстырылса, кейін өлшемдері мен морфологиясы, ал XX ғасырда геохимиялық, геофизикалық, әуе-ғарыштық әдістер мәліметтері салыстырыла бастады. Қазір бұл үдеріс математикалық әдіс пен ГАЖ технологиялар арқылы жүзеге асырылады.
🔹 2-топ: Салыстыру әдістерінің маңызы және баламалау
1. Бүгінгі таңда салыстырмалы әдістер географияда қандай рөл атқарады?
Бүгінде салыстырмалы әдістер географияның барлық саласында қолданылады. Олар Жер шарындағы геожүйелердің күрделі құрылымы мен ерекшеліктерін, өзара байланыстарын танып-білуге көмектеседі.
2. Географиялық ақпарат ағынынан нысандардың басты белгілерін қалай ажыратуға болады?
Өйткені салыстыру арқылы ғана географиялық ақпарат легінен нысандардың ерекше және басты белгілерін ажыратып, олардың ұқсастықтарын анықтайды.
3. Баламалау әдісі деген не және ежелгі заманда оған қандай мысал болды?
Салыстыру әдістерінің бірі — баламалау әдісі. Мысалы, ежелгі грек оқымыстысы Платон Жер шарын тірі ағзаға теңеген.
4. Қазіргі кезде ғалымдар Азия экономикасын адам денесіне қалай баламалайды?
Ғалымдар Азия экономикасын адамға теңейді: Жапония — оның басы, Қытай мен Үндістан — аяқтары, жаңа индустриялық елдер — қолдары, мұнай экспорттайтын елдер — жүрегі және т.б.
5. Салыстырмалы-географиялық әдіс қолданбалы зерттеулерде қандай мақсатта қолданылады?
Бұл әдіс қолданбалы зерттеулерде аумақтар мен елдердің көрсеткіштерін салыстыру арқылы ерекшеліктерін анықтау, оларды топтастыру мен жіктеу, болжам жасау мақсатында қолданылады.
🔹 3-топ: Географиядағы салыстыру ережелері мен түрлері
1. Жекелеген аумақтардағы нысандар мен құбылыстарды салыстыру барысында не басшылыққа алынады?
Салыстыру әдістері негізінде кез келген жіктеулер мен топтастыруларды жасауға болады. Бұл барыста белгілі бір ережелер басшылыққа алынады, олар 6-суретте географиядағы салыстыру ережелері ретінде көрсетілген.
2. Біртекті нысандарды салыстыруға мәтінде қандай мысал келтірілген?
Біртекті нысандар болып табылатын Оңтүстік Америка және Африка материктерінің субэкваторлық белдеулерін өзара салыстыруға болады. Нәтижесінде ұқсастықтар мен ерекшеліктер анықталады.
3. Диахронды түрде салыстыру деген не және ол арқылы климат өзгерісін қалай зерттейді?
Бір нысанның әртүрлі уақыт кезеңдері бойынша қасиеттерін салыстыру — диахронды салыстыру деп аталады. Мысалы, бір қаладағы соңғы 100 жылдағы температураларды салыстыру арқылы климат өзгерістеріне қатысты қорытынды жасалады. Зерттеу жүргізуде, ең алдымен, анықталған көрсеткіштер негізге алынады.
4. Синхронды салыстыру деген не және 2018 жылғы статистикада туу көрсеткіштері қалай тіркелді?
Нысандарды синхронды (бір уақыт аралығында) салыстыру аумақтық ерекшеліктерді анықтайды. Мысалы, 2018 жылы ең жоғары туу коэффициенті Маңғыстау облысында (29,7‰), ал ең төмен көрсеткіші Солтустік Қазақстан облысында (12,9‰) тіркелді.
5. Шөлейттену үдерісі мысалында салыстыру әдісінің жалпы маңызы қалай сипатталған?
Шөлейттену үдерісі дүниежүзінің көптеген аумақтарына тән. Бірақ оның аймақтар бойынша ауқымы мен ерекшеліктерін анықтау үшін салыстыру қажет. Бұл әрбір аумақтағы өзіндік ерекшеліктерді анықтауға септігін тигізеді.