🤝 Жұптық тапсырмалар: Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау

1-жұп: Табиғи-ресурстық әлеуетті анықтау және экономикалық бағалаудың мақсаттары

1. Аумақтың табиғи-ресурстық әлеуеті қалай анықталады және ресурстар адам қоғамы үшін қандай тұрғыдан құнды?
📚Аумақтың табиғи ресурстармен қамтамасыз етілуіне байланысты табиғи-ресурстық әлеуеті анықталады. Бұл ретте 🌍оның шартты мөлшері ретінде аумақтағы жекелеген ресурс түрлерінің әлеуеті жинақталған күйде алынады. 🔬Табиғи ресурстар адам қоғамына қажеттілігі мен құндылығы тұрғысынан бағаланады. Табиғи ресурстардың өндіріс пен тұтынуға қатысты құндылығын экономикалық бағалау арқылы анықтайды. Экономикалық бағалау экономикалық, әлеуметтік, техникалық, экологиялық-географиялық факторларды ескеруді қажет етеді. Өйткені бұл факторлар табиғи ресурстардың аумақтық таралуын, адам тіршілігі мен шаруашылығындағы маңызын анықтайды.
2. Табиғи ресурстарды экономикалық бағалаудың алға қоятын басты мақсаттары қандай?
💡Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау мемлекеттің шаруашылықты дамыту және жоспарлау бағытында маңызды рөл атқарады. Нақтырақ айтқанда, 🔍бұл процесс бірнеше нақты міндеттерді шешуге бағытталған. 📈Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау мынадай мақсаттарға сәйкес жүргізіледі: табиғи ресурстардың қорын анықтау; табиғи ресурстарды пайдалануды болжау және жоспарлау; табиғи ресурстарды игерудің экономикалық тиімділігін анықтау; табиғи ресурстардың құнын анықтау; табиғи ресурстарды пайдаланудың оңтайлы жағдайын таңдау. Осы мақсаттар негізінде минералды ресурстарды экономикалық бағалау барысында бірқатар жағдайлар ескеріледі (12-сызбанұсқа).

2-жұп: Экономикалық көрсеткіштер және ресурспен қамтамасыз етілуді бағалау

1. Экономикалық бағалауда қандай көрсеткіштер қолданылады және географ А.Ю.Скопиннің балдық жүйесінің мәні неде?
💧Табиғи ресурстарды экономикалық бағалауда әртүрлі көрсеткіштер қолданылады: нақты өлшемдер (т, га, $м^3$, баррель және т.б.); балдық көрсеткіштер; қаржылық бағамдар (ресурстың нарықтық құны, ресурсты пайдаланғаны үшін төлем және т.б.). Осы тұста 📌балдық көрсеткіштер табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілу жағдайын 5 балдық жүйемен көрсетеді. 📝Кез келген аумақтың табиғат ресурстарын экономикалық бағалаудың ресейлік географ А.Ю.Скопин ұсынған 5 балдық жүйесі мынадай: 0 балл — ресурс мүлде жоқ; 1 балл — ресурстың тек жергілікті маңызы бар; 2 балл — ресурстың аймақтық маңызы бар; 3 балл — ресурстың ұлттық (мемлекеттік) маңызы бар; 4 балл — ресурстың халықаралық маңызы бар. Табиғи ресурстарды экономикалық бағалау бірнеше кезең бойынша жүргізіледі (13-сызбанұсқа).
2. Ресурспен қамтамасыз етілу көрсеткіші табиғи ресурстардың сипатына қарай қалай ерекшеленеді?
🎯Елдің ұлттық байлығының маңызды көрсеткіші — ресурспен қамтамасыз етілуі болып табылады. Бұл көрсеткіш табиғи ресурстардың түрлеріне байланысты әртүрлі бағаланады. 📊Мысалы, сарқылатын және қалпына келмейтін минералды ресурстар үшін олардың қорларының қанша жылға жететіндігі анықталады. Ал қалпына келетін ресурстар қатарына жататын орман ресурстарын бағалауда елдің әрбір тұрғынына шаққанда қанша орман алқабы сәйкес келетіні маңызды.

3-жұп: Экологиялық бағалау және ресурс үнемдеуші технологиялар

1. Табиғи ресурстарды экологиялық бағалау қалай жүзеге асырылады және экологиялық жіктемеге сәйкес ресурстар қалай бөлінеді?
🌱Табиғи ресурстарды экологиялық бағалау табиғи ресурстар қорының сарқылу және қалпына келу белгілеріне негізделген. Ресурстардың бұл құрылымын сипаттауда 🗺️экологиялық жіктеме бойынша олардың орны толмас сипаты негізге алынады. 📋Экологиялық жіктемеде табиғат ресурстары сарқылмайтын және сарқылатын болып бөлінеді. Сарқылатын ресурстар — бұлар көлемі белгілі бір нақтылық деңгейінде анықталатын және шектелген, пайдалану барысында қоры азайып, толық сарқылуы мүмкін ресурстар. Сарқылатын ресурстар қалпына келетін және қалпына келмейтін табиғи ресурстар болып бөлінеді. Қалпына келетін табиғи ресурстарға табиғи жолмен немесе адамның бағытталған әрекетінің нәтижесінде қалпына келуі мүмкін ресурстар (жер, биологиялық ресурстар) жатады. Қалпына келмейтін ресурстар қатарына минералды ресурстардың барлық түрлерін жатқызуға болады. Сарқылмайтын табиғи ресурстар — күн, жел, мұхиттар мен теңіздер энергиясы және климаттық ресурстар.
2. Адамзаттың ресурстарды тұтыну қарқыны қандай өзгерістерге әкелді және дамыған елдерде бұл мәселе қалай шешілуде?
🕌Ресурстарды тұтынудың қарқындылығы халық санының өсуіне, өндірістің, ғылым мен техниканың дамуына байланысты арта түсті. 🗺️Қазіргі кезде 15 жыл ішінде адамзаттың осыған дейінгі бүкіл ғұмырында пайдаланған табиғат ресурстарының мөлшері тұтынылады. 📝Осы себепті ормандар мен ауылшаруашылық жерлерінің көлемі қысқаруда. Ерекше қорғалатын немесе рекреациялық мақсатта пайдаланылатын аумақтардағы табиғи ресурстардың экологиялық құндылығы жоғары болады. Осындай табиғи ресурстарды экологиялық бағалауда «аумақтың рекреациялық сыйымдылығын», нысандардың қолжетімділігін және демалысқа қолайлылығын ескеру қажет. Дамыған елдерде өмір сапасын арттыру мен қоршаған орта тазалығы басты мәселеге айналып, «ресурс үнемдеуші технология» ұғымы енді. Бұл ғылымға негізделген, аз қалдықты және қалдықсыз технологияларды, тазарту құрылғыларын, балама энергетиканы кеңінен пайдаланудан көрінеді. Өнімді өндіруде шикізат пен энергияны өте аз, үнемді пайдалану көзделеді.