🌍 Топтық тапсырмалар: Қазақстанның еңбек ресурстары

Еңбек ресурстары дегеніміз – мемлекет экономикасында жұмыс істеуге қабілеті бар адамдар. Олар үш топқа бөлінеді (182-сурет). Бірінші топ – жасы 15-ке жеткен жасөспірімдер. Олардың жұмыс істеуіне (еңбек кодексі бойынша ата-анасы рұқсат берген жағдайда) еңбекке қабілетті жас кезеңінің алдында тұрғандықтан рұқсат етіледі.

Екінші топты еңбекке қабілетті жастағы еңбекке жарамды адамдар құрайды. Қазақстанда еңбекке қабілетті жастың төменгі шегі – 16 жас. Бұл еңбек ресурсының көп бөлігі саналады. Ал жоғарғысы – кәрілікке байланысты зейнеткерлікке шығу жасы. Ерлер үшін ол 63, ал әйелдер үшін – 61 жас (2028 жылдың 1 қаңтарына дейін). Соған байланысты еңбекке жарамды адамдар жасы ерлер үшін 16 мен 63 жас арасында болса, әйелдер үшін 16 жастан 61 жасқа дейін. Үшінші топ – еңбек етіп жүрген зейнеткерлер. Кей адамдар бұл жаста денсаулығына немесе мүгедектігіне байланысты жұмыс істеуге жарамсыз, сол себепті олар еңбек ресурстарының тобына ене алмайды.

Еңбек ресурстарының көп бөлігі экономикада жұмыс істесе (жұмысы барлар), біреулері жұмыс іздейді (жұмыссыздар). Жұмысы барлар мен жұмыссыздар бірігіп экономикалық белсенді халықты (ЭБХ) құрайды. Еңбекке қабілетсіз адамдар саны салыстырмалы түрде алғанда аз болып келеді. Қазақстандағы жұмыс күшінің бөлінуі шамамен бүкіл ел халқының таралып орналасуына сәйкес келеді және біркелкі емес. Оның шамамен 1/2 бөлігі Оңтүстік және Жетісу макроөңірлерінде шоғырланған (10-кесте).

Макроөңірлер бойынша экономикалық белсенді халықтың орналасуы, мың адам (2022 ж.): * Жетісу: белсенді – 2120, жұмысы бар – 2015, өзін-өзі қамтығандар – 410, жұмыссыз – 105. * Оңтүстік: белсенді – 2200, жұмысы бар – 2090, өзін-өзі қамтығандар – 790, жұмыссыз – 110. * Орал: белсенді – 795, жұмысы бар – 755, өзін-өзі қамтығандар – 150, жұмыссыз – 40. * Каспий: белсенді – 695, жұмысы бар – 660, өзін-өзі қамтығандар – 60, жұмыссыз – 35. * Сарыарқа: белсенді – 665, жұмысы бар – 635, өзін-өзі қамтығандар – 75, жұмыссыз – 30. * Солтүстік: белсенді – 1870, жұмысы бар – 1780, өзін-өзі қамтығандар – 405, жұмыссыз – 90. * Ертіс: белсенді – 1090, жұмысы бар – 1040, өзін-өзі қамтығандар – 240, жұмыссыз – 50. * Қазақстан бойынша жиынтығы: экономикалық белсенді халық – 9435, жұмысы бар – 8975, соның ішінде өзін-өзі жұмыспен қамту – 2130, жұмыссыз – 460.

Экономикалық белсенді халық өзінің жұмыс күшін еңбек ету үшін ұсынады. Жұмыс күшіне деген сұранысты жұмыс берушілер – кәсіпкерлер мен үкімет анықтайды. Жұмыс күшін ұсыну мен оған деген сұранысты еңбек нарығы деп атайды. Егер жұмыс орны (сұраныс) жұмысшылар санына (ұсыныс) тең болса, еңбек нарығында тепе-теңдік орнайды, яғни экономикалық белсенді халық толығымен жұмыспен қамтамасыз етіледі. Жұмыс күшіне сұраныс артық болған жағдайда жұмыс күшінің жетіспеушілігі пайда болады. Керісінше жағдайда сұраныс ұсыныстан кем болса, жұмыссыздық байқалады.

Қазақстанның еңбек нарығындағы ұсыныс – 9,5 млн экономикалық белсенді халықты құрайды. Шамамен 1/2 бөлігі нағыз еңбекке жарамды жастағылар (25 пен 49 жас аралығында), 90%-дай жоғары және орта мамандық білімдері барлар, жартысынан астамы – ер адамдар. Бірақ оның сапасы Қазақстанды жаңғырту мәселесін шешуге жеткіліксіз деп саналады. Сондықтан еңбек нарығын дамытудағы бірінші міндет – жұмысшылардың білім сапасын, кәсіби даярлығын және қайта даярлығын түбегейлі жақсарту. Екінші міндет – жаңа жұмыс орындарын жеделдете құру. Сапалы жұмыс орындарына жалпы жұмыс орындарының 1/5 ғана жатады. Қазақстандағы еңбек нарығындағы бәсекелестікті шетелдік жұмыс күші күшейтуде, жыл сайын 300 мыңға жуық шетелдіктер шақырылады. Экономикалық белсенді халықтың 5%-ға жуығы (0,5 млн адам) жұмыссыздар. Цифрлық экономика аясында платформалық жұмыспен (Яндекс, Glovo және т.б.) миллионнан астам адам қамтылған. Мемлекетке жұмыс орындарының 1/3 бөлігі тиесілі.

Жұмыс күшіне деген сұранысты ірі кәсіпорындар қалыптастырады, оларға 3 млн жұмыс орны сәйкес келеді. Орта және шағын кәсіпкерлікте тағы 4 млн-ға жуық адам еңбек етеді (жеке кәсіпкерлер, фермерлер, ұсақ кәсіпорын жұмысшылары). Қалған 2 млн адам – өзіне жұмыс атқаратын жеке кәсіпкерлер. Мысалы, өзінің жеке қора-жайымен айналысатын, сонымен пайда көретін ауыл адамы дербес жұмысшы болып саналады. Мұндай жұмыс үнемі пайда әкелмейді әрі тұрақсыз. Сонымен қатар олардың зейнетақы қорын жинақтауға мүмкіндігі болмайды. Сондықтан халықаралық тәжірибеде өзіне жұмыс істейтіндер еңбекке қамтылудың «осал» түріне жатқызылады.

Кәсіби құрылым бойынша: бірінші сектор – ауылшаруашылығы, екінші сектор – өнеркәсіп пен құрылыс, үшінші сектор – қызмет көрсету (сауда, көлік, білім беру т.б.). 2023 жылғы әлеуметтік «пирамида» (184-сурет) бойынша халық келесідей бөлінген: 1) Кәсіпкерлер (жұмыс берушілер) – 1% (0,1 млн адам), олар кіріс әкелетін өндірісі, қаржысы барлар. 2) Ұсақ меншік иелері (кооператорлар, өзіне жұмыс істейтін дербес жұмысшылар) – 23% (2,1 млн адам). 3) Жалдамалы жұмысшылар (жұмысшылар мен қызмет көрсетушілер) – 76% (7 млн адам), пирамиданың тағанын құрайды, өндіріс құралдары жоқ, кірісі тек жалақы. Орта класс әртүрлі бағалаулар бойынша Қазақстан халқының 20–30%-ын құрайды, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш 70%-ға жуық (оған «көк жағалылар» мен «ақ жағалылар» кіреді).