🔹 1-топ: Демографиялық көрсеткіштер және туу мен өлімді есептеу
1. Дүниежүзінде демографиялық жағдайды сипаттау үшін қандай негізгі көрсеткіштер пайдаланылады?
Дүниежүзі аймақтарындағы, жеке елдердегі демографиялық жағдайды сипаттау үшін мынадай көрсеткіштер пайдаланылады: халық саны, туу және өлім, табиғи және механикалық өсім коэффициенттері, жастық-жыныстық көрсеткіштер, адамның өмір жасының орташа ұзақтығы, халықтың ұлттық және діни құрамы.
2. Салыстырмалы демографиялық көрсеткіштер дегеніміз не және олар қалай өлшенеді?
Елдер мен аймақтардың демографиялық жағдайын салыстыру үшін салыстырмалы демографиялық көрсеткіштер, яғни 1000 адамға шаққандағы промилле (‰) есебімен өлшенетін жалпы коэффициенттер пайдаланылады. Олар жыл ішіндегі халық саны мен туылған балалар саны тәрізді абсолютті көрсеткіштерді салыстырмалы шамаға айналдыру үшін қолданылады.
3. Туу және өлім коэффициенттерін есептеудің формулалары мен олардың шартты белгілері қандай?
Туу коэффициенті мына формуламен есептеледі: $K_т = \frac{T}{X} \times 1000$ (мұндағы $K_т$ — туу коэффициенті, $T$ — туылған балалар саны, $X$ — елдегі халық саны). Ал өлім коэффициенті мына формуламен есептеледі: $K_ө = \frac{\Theta}{X} \times 1000$ (мұндағы $K_ө$ — өлім коэффициенті, $\Theta$ — өлгендер саны, $X$ — елдегі халық саны).
🔹 2-топ: Табиғи және механикалық өсімді есептеу
1. Табиғи өсім қалай есептеледі және оның оң немесе теріс мәнге ие болуына мысал келтіріңіз.
Табиғи өсімді есептеу үшін елде бір жыл ішіндегі туу және өлім-жітім коэффициенттерінің айырмасын анықтайды. Мысалы, 2024 жылы Оңтүстік Суданда туу $29‰$, өлім $10‰$ болып, табиғи өсім оң мәнді ($19‰$ немесе 1,9%) құрады. Ал Болгарияда туу $9‰$, өлім $16‰$ болып, табиғи өсім теріс мәнді ($-7‰$ немесе -0,7%) көрсетті, бұл — халық санының табиғи кемуі деп аталады.
2. Механикалық өсім дегеніміз не және көшіп келгендер мен көшіп кеткендер коэффициенттері қалай анықталады?
Механикалық өсім — бір жыл ішінде елге көшіп келгендер (иммигранттар) мен көшіп кеткендер (эмигранттар) санының айырмасы. Көшіп келгендер коэффициенті $K_и = \frac{И}{X} \times 1000$, ал көшіп кеткендер коэффициенті $K_э = \frac{Э}{X} \times 1000$ формуласымен анықталады. Механикалық өсім осы екі коэффициенттің айырмасы түрінде болады: $K_м = K_и - K_э$.
3. Қазақстанның 2023 жылғы механикалық және жалпы өсімінің көрсеткіштері қандай болды?
2023 жылы Қазақстанға 25 399 адам көшіп келіп ($K_и = 1,28‰$), 20 862 адам көшіп кеткен ($K_э = 1‰$). Нәтижесінде механикалық өсім $0,28‰$ (оң мәнді) құрады. Ал табиғи өсім мен механикалық өсімнің қосындысынан құралатын жалпы өсім 2023 жылы Қазақстанда $13,23‰$-ге тең болды ($12,95 + 0,28 = 13,23‰$).
🔹 3-топ: Жастық-жыныстық және ұлттық-діни құрам
1. Халықаралық статистикада жас топтары қалай бөлінеді және жастық-жыныстық пирамиданың маңызы қандай?
Халықаралық статистикада салыстырулар үшін 4 жас тобы алынады: 0—14, 15—44, 45—64, 65+. Халықтың құрамын сызба түрінде бейнелейтін жастық-жыныстық пирамидалар арқылы елдегі туу деңгейінің өзгеру кезеңдерін, жыныстық құрамның арасалмағы мен жас топтарының ерекшеліктерін айқын көруге болады. Пирамиданың сол жағында ер адамдар, оң жағында әйелдер саны көрсетіледі.
2. Халықтың ұлттық құрамына қарай елдер қалай бөлінеді және бұған қандай мысалдар бар?
Халықтың ұлттық құрамын анықтау арқылы елдердің бірұлтты немесе көпұлтты екендігін білуге болады. Мысалы, мәтіндегі деректерге сәйкес, Қазақстан — көпұлтты ел, ал Жапония — бірұлтты елге жатады. Ел халқының ұлттық құрамы белгілі бір ұлт өкілдерінің саны мен пайыздық үлесі түрінде беріліп, дөңгелек диаграмма құрастыруға негіз болады.
3. Халықтың діни құрамы туралы деректер қалай жиналады және олар не үшін маңызды?
Халықтың діни құрамы туралы деректер көбінесе халық санақтары кезінде алынады және сандық әрі пайыздық көрсеткіштермен сипатталады. Бұл деректер арқылы әлемдік, ұлттық және дәстүрлі діндерді, халықтың басым ұстанатын ағымдарын, мейрамдарын, мәдениетін, наным-сенімдері мен ұлттардың өзіндік ерекшеліктерін білуге мүмкіндік бар.