1-жұп: Биосфераның қалыптасу ғылымы, терминологиялық айырмашылықтары және биіктік шектеулері
1. Биосфера сөзін XIX ғасырда алғаш қолданған ғалым мен оны 1875 жылы ресми термин ретінде енгізген геологтің есімдері қандай?
Биосфера ұғымын XIX ғасырда алғаш рет француз ғалымы Ж.Б. Ламарк қолданса, кейін оны 1875 жылы термин ретінде ресми түрде айналымға енгізген аустриялық геолог Эдуард Зюсс болды.
2. В.И. Вернадскийдің биосфера туралы ілімінде бұл қабат басқа Жер сфераларының арасында нешінші қабат ретінде сипатталады?
Орыс ғалымы В.И. Вернадский өзінің ілімінде биосфераны жанды және жансыз заттардың өзара әрекеттесуінен туындаған Жердің төртінші қабаты деп атады.
3. Биосфераның жоғары қарай өрлеуін тежейтін және оның ең жоғарғы шекарасын айқындайтын негізгі екі табиғи факторды атаңыз.
Биосфераның жоғарғы шекарасы тірі организмдер үшін жойқын саналатын зиянды ультракүлгін сәулелерді ұстап тұратын озон қабатымен және биіктеген сайын оттегінің азаюымен шектеледі.
4. Қолайлы жылулық пен жарық деңгейінің нәтижесінде құрлық пен судың түйіскен жерінде тіршілік ең көп шоғырланған қандай нақты зоналар мәтінде аталған?
Мұндай қолайлы аймақтарға судың толысу және қайту зоналарының аумақтары, сондай-ақ құрлықтағы тропиктік жалпақ жапырақты және аралас ормандар жатады.
5. Тірі организмдердің басым көпшілігінің литосфера (жер қыртысы) қойнауына тереңдеп таралуы әдетте неше метрмен ғана шектеліп қалады?
Төменгі деңгейдегі кейбір бактериялар тереңге кеткенімен, негізінен тірі организмдердің көпшілік бөлігінің таралу аймағы жер астына қарай бірнеше метрлік тереңдікпен ғана шектеледі.
2-жұп: Жер қойнауының литосфералық шекарасы, температуралық экстремумдар және биосфера заттары
1. Литосфераның терең қойнауында тіршіліктің ең төменгі шекарасы ретінде алынған максималды километрлік аралықты көрсетіңіз.
Литосферадағы тіршіліктің төменгі шекарасы 3,5 километрден басталып, ең соңғы деңгейі 7,5 километр тереңдікке дейінгі аралықтан өтеді.
2. Тереңдік артқан сайын жер астындағы судың күйіне байланысты тіршіліктің шектелуіне қандай физикалық құбылыс әсер етеді?
Жер астына тереңдеген сайын тау жыныстары мен қоршаған ортаның температурасы үздіксіз жоғарылайды. Сондықтан бұл шекара судың тек сұйық күйде ену мүмкіндігімен ғана айқындалады.
3. Қоршаған ортаның температурасы +50 °С-тан жоғары және –60 °С-тан төмен шектен асқанда, онда тіршілігін сақтай алатын қандай құрылымдар ғана қалады?
Мұндай қатаң температуралық жағдайларда қоршаған ортада тек төзімді споралар, қарапайым бактериялар немесе көкшіл жасыл балдырлар ғана өмір сүруін жалғастыра алады.
4. Мәтінде берілген «3-суретте» тірі организмдер мен жансыз табиғат үдерістерінің бірлескен әрекетінен туындайтын қандай нақты компоненттер бейнеленген?
3-суретте биокосты (биосіреспе) заттарға жататын, яғни жанды және жансыз дүниенің тоғысуынан пайда болатын топырақ түрлері мен мүжілу қыртысы бейнеленген.
5. Тірі организмдердің мүлдем қатысуынсыз, таза геогендік жолмен түзілетін сірескен заттарға мәтінде қандай мысалдар берілген?
Тірі организмдердің қатысуынсыз ғана түзілетін сірескен заттардың (жансыз денелердің) қатарына магмалық тау жыныстары мен жанартаулардан шығатын лава мысал ретінде келтірілген.
3-жұп: Тірі материя мен минералдардың өзгеру айырмашылығы, биосфераның энергетикалық функциялары мен түрлік құрамы
1. Климат өзгерген кезде гранит минералы өзінің физикалық-химиялық құрамын қалай өзгертеді (суық және ылғалды климат мысалында)?
Гранит минералы жер бетіндегі жаңа жағдайға тап болғанда құрамын түбегейлі өзгертеді: суық климатта ол механикалық түрде үгіледі, ал ылғалды климат жағдайында химиялық өзгеріске ұшырап, басқа затқа айналады.
2. Биосфераның «орталықтандырылу» қасиеті аясында тірі организмдер атқаратын газдық және концентрациялық функциялардың айырмашылығы неде?
Газ функциясы – атмосфера ауасындағы газдардың белгілі бір тұрақты құрамын сақтап тұруды білдіреді, ал концентрациялық функция – организмдердің қоршаған ортадан қажетті биогенді заттарды бойына сіңіру және жинақтау қабілеті болып табылады.
3. Жасыл өсімдіктер фотосинтез үдерісі кезінде Күннің радиатциялық энергиясын қандай байланыстар энергиясына айналдырып шоғырландырады?
Жасыл өсімдіктер Күн сәулесін өз бойына сіңіру және ұстап тұру арқылы бұл сыртқы энергияны жоғары энергетикалық қосынды түрінде, яғни химиялық байланыстар энергиясына айналдырады.
4. «Алуантүрлілік» қасиетіне сипаттама ретінде қазіргі уақытта Жер шарындағы жануарлар мен өсімдіктер (саңырауқұлақтармен бірге) түрлерінің саны қандай статистикамен берілген?
Мәтіндегі деректерге сәйкес, бүгінгі таңда Жер бетін мекендейтін жануарлардың саны 10 миллионға дейін жетсе, өсімдіктер мен саңырауқұлақтардың түрі 1 миллионнан астамды құрайды.
5. Биосферадағы заттар айналымы үдерісінің негізгі заңдылығы қандай және бұл кезде әрбір организмдер тобы сыртқы ортамен қалай әрекеттеседі?
Негізгі заңдылық – заттардың айқын тізбекті сипатта қозғалуы мен қайталанып отыруы. Бұл үдерісте барлық тірі организмдер сыртқы ортадан белгілі бір заттарды (мысалы, өсімдіктер көмірқышқыл газы мен минералды тұздарды) сіңіріп, басқа заттарды сыртқа бөліп шығарады.