🤝 Жұптық тапсырмалар: Өсімдік әлемі мен жануарлар дүниесін қорғау

1-жұп: Антропогендік ландшафттардағы табиғат қорғаудың эволюциясы және халықаралық-құқықтық негіздері

1. Адамзат қоғамының даму тарихында табиғат кешендерінің тепе-теңдігін сақтау идеялары қалай қалыптасты және бұған қандай тарихи-мәдени мысалдар негіз болады?
📚Қоғам мен табиғи орта арасындағы коеволюциялық даму процестері ежелгі заманнан бастап биосфералық тұрақтылықты сақтаудың әлеуметтік тетіктерін іздестіруді қажет етті. Бұл бағытта 🌍әрбір этностың геоэкологиялық ортаға бейімделуі мен табиғатты ұтымды пайдаланудың дәстүрлі нормаларының қалыптасу динамикасы ерекше маңызға ие. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, адамзаттың саналы қоғамы қалыптаса бастаған кезден бастап-ақ адам мен табиғат арасындағы неғұрлым тиімді қарым-қатынасты қалыптастыру мәселесі қолға алынып келеді. Әрбір халықтың табиғатты аялауға және қорғауға қатысты қалыптасқан салт-дәстүрлері бар. Шығыс халықтарына ортақ Наурыз мейрамының негізгі қағидасы да табиғаттың тепе-теңдігін сақтауға бағытталған. Табиғатты қорғау бағытындағы іс-шаралар ХХ ғасырдан бастап жоспарлы түрде, барлық елдер деңгейінде тұрақты жүргізіліп келеді.
2. Жаһандық экологиялық дағдарыстардың алдын алу мақсатында ХХ ғасырдың ортасынан бастап қандай трансшекаралық институттар мен халықаралық бағдарламалар іске қосылды?
💡Жер шарының биологиялық ресурстарын антропогендік деградациядан сақтау мақсатында халықаралық деңгейдегі интеграциялық және құқықтық құрылымдардың маңызы артты. Нақтырақ айтқанда, 🔍ғаламдық деңгейдегі табиғи биоценоздар мен биосфераның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін арнайы мақсатты конвенциялар мен бағдарламалар жүйесі жасақталды. 📈Іс жүзінде бұл процесс БҰҰ шешімімен 1948 жылы Табиғат пен табиғат ресурстарын қорғаудың халықаралық одағының құрылуына негіз болды. Ал 1971 жылы ЮНЕСКО тарапынан «Адам және биосфера» бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарламаның негізі Жер шарының кез келген бөлігіндегі табиғи орта мен табиғат ресурстарын адамның шаруашылық әрекетінен қорғау шараларына арналған. ЮНЕСКО бағдарламалары шегіндегі шаралардың ең маңыздысы — биосфералық қорықтардың үлесін арттыру болып табылады.

2-жұп: Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың (ЕҚТА) жіктелуі, құрылымдық сипаты және олардың географиялық рөлі

1. Биосфералық резерваттар мен қорықтардың құқықтық режимі мен функционалдық ерекшеліктері қандай және олардың тұтас ландшафт үшін маңызы неде?
💧Адам әрекетінен өзгеріске ұшырамаған табиғи экожүйелердің эталондарын сақтау мақсатында құрылатын аумақтардың халықаралық және аймақтық желісі кеңейіп келеді. Осы тұста 📌шаруашылық қызметке толықтай немесе уақытша шектеу қою арқылы популяциялық құрылымдардың регенерациясына жағдай жасаудың түрлі заңды тетіктері іске асырылады. 📝Деректерге сүйенсек, бүгінгі таңда Жер шарындағы 70-тен астам елде 300-ге жуық биосфералық қорықтар құрылып, онда ғылыми-зерттеу жұмыстары кеңінен жүргізілуде. Бүгінгі таңда Жер шарының 4 млн км²-ден астам жері ерекше қорғауға алынған, оларды қорықтар деп атайды. Қорықтар адам аяғы баспаған, табиғи ландшафттың эталоны болып саналады. Негізінен, сирек және жойылып бара жатқан, Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарларды қорғау шараларын жүргізеді. Қорықтарда адамның кез келген шаруашылық әрекетіне тыйым салынған, тек ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге ғана рұқсат беріледі.
2. Табиғат ескерткіштері, қорықшалар мен ұлттық табиғи саябақтардың мақсаттық-функционалдық бағыттарында қандай құрылымдық айырмашылықтар бар?
🎯Қорғалатын аумақтардың мақсаттық профиліне байланысты оларды рекреациялық, эстетикалық, ғылыми немесе уақытша репродукциялық бағыттарда пайдаланудың жіктемесі айқындалады. Осы ретте 📖жаһандық және ұлттық экотуристік сұраныстарды өтеу мен флора және фауна гендік қорын сақтаудың теңгерімді моделдері жүзеге асырылады. 📊Мәтіндік талдау көрсеткендей, табиғат ескерткіштеріне ғылыми, тарихи, мәдени-эстетикалық мәні зор табиғат нысандары (Шарын каньоны, Әншіқұм т.б.) жатады. Қорықшаларда азая бастаған өсімдіктер мен жануарлар санын қалпына келтіру және де басқа шаруашылық мақсаттары үшін уақытша қорғауға алынатын жерлер ботаникалық, аңшылық, геологиялық, ландшафтық болып бөлінеді. Ал ұлттық табиғи саябақтар — табиғатты қорғаумен қатар, оны ғылыми-ағарту, мәдени-демалыс бағытында пайдалануды жүзеге асыратын жерлер. Бүгінгі таңда дүниежүзінде 2400-ге жуық ұлттық саябақ бар. Біздің елімізде де ұлттық саябақтар (Баянауыл, Іле Алатауы т.б.) мен қорықтар (Ақсу-Жабағылы, Наурызым т.б.) ұйымдастырылған.

3-жұп: Қазақстанның биоалуантүрлілігінің флористикалық және фаунистикалық сипаттамасы, экологиялық білім берудің рөлі

1. Қазақстан флорасының құрылымдық ерекшеліктері қандай және сирек кездесетін эндемиктік түрлерді фитогеографиялық тіркеу қалай жүргізіледі?
🌱Республика аумағындағы өсімдіктер жамылғысының өмірлік формалары мен ареалдық таралу ерекшеліктері аймақтың биоталық әлеуетін айқындайды. Бұл ретте 🗺️тар ареалды және тек белгілі бір фитогеографиялық провинцияға ғана тән таксондарды мемлекеттік деңгейде қорғаудың статистикалық есептері жаңартылып отырады. 📋Нақты деректер бойынша, Қазақстан өсімдіктерінің 83,5%-ын шөптесін өсімдіктер, 15,3%-ын бұталар, ал 1,2%-ын ағаштар құрайды. Осы өсімдіктердің 730-дан астам түрі тек Қазақстан аумағында өседі, оларды эндемик өсімдіктер деп атайды. Қазақстан аумағындағы сирек кездесетін, жойылуға жақын тұрған өсімдіктер Қызыл кітапқа енгізілген. Мәселен, 1981 жылы шыққан кітапта 306 өсімдік түрі тіркелсе, 2014 жылғы Қызыл кітапта бұл көрсеткіш 387 өсімдік түріне жеткен.
2. Қазақстанның Қызыл кітабына енген фауна өкілдерін реабилитациялау мен жерсіндіруде қандай шаралар атқарылуда және үздіксіз экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаты не?
⏳Популяциялық деградацияға ұшыраған жануарлар түрлерінің гендік қорын сақтау және оларды табиғи өсім ортасына қайта бейімдеу (реинтродукция) мемлекеттік экологиялық саясаттың басты өзегі болып табылады. Тікелей алғанда 📕тек әкімшілік немесе құқықтық тыйымдармен шектелмей, қоғамның экологиялық санасы мен мәдениетін түбегейлі трансформациялау қажеттілігі туындайды. ⚙️Мәтінге сүйенсек, Қазақстанның Қызыл кітабына сүтқоректілер (қарақұйрық, арқар, қабылан, қар барысы т.б.) мен құстардың (қоқиқаз, бірқазан, дала бүркіті т.б.) сирек түрлері енген. Елімізде құлан, қарақұйрық, ақбөкен сияқты аңдардың санын қалпына келтіру, жануарларды жерсіндіру жұмыстары («Алтынемелде» құлан мен Пржевальский жылқысын, Каспийде ит тәріздес жанат өсіру) қолға алынған. Алайда, қорғауға алынған аумақтарды көбейтумен немесе Қызыл кітапты шығарумен ғана дұрыс нәтижеге жете бермейміз. Ең алдымен әрбір адамды табиғатпен үйлесімді өмір сүру қажеттілігіне қарай бағыттап, үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие негізін қалыптастыруды басты назарда ұстау қажет.