1-жұп: Табиғат ресурстарының мәні, түрлері және жіктелу негіздері
1. Табиғат ресурстары дегеніміз не, олардың қандай негізгі түрлері бар және олар экономика үшін қандай рөл атқарады?
Табиғат ресурстары дегеніміз – 🛠️тікелей шаруашылық қызметте пайдаланылатын табиғат элементтері. Олардың негізгілеріне минералдық, жер, су, гидроэнергетикалық, биологиялық, климаттық және рекреациялық ресурстар жатады (198-сурет). Бұл ресурстар – экономиканың 🏭шикізаттық және энергетикалық базасы, оның дамуы мен аймақтық ұйымдасуының табиғи негізі болып табылады.
2. Ресурстарды көп мақсатты пайдалану сипаты қалай көрінеді және оларды топтастыруда негізінен қандай үш классификация қолданылады?
Табиғат ресурстары әр алуан және олардың пайдаланылуы көп қырлы (мысалы, су өндіріске де, ауылшаруашылығына да, халық мұқтажына да қажет). Осыған байланысты түрлі жіктелімдер жасалған. Көбінесе 📊табиғи, шаруашылық және экологиялық классификация қолданылады.
3. Табиғи және шаруашылықтық жіктеу тәсілдерінің бір-бірінен басты айырмашылығы мен белгілері неде?
Табиғи классификацияның негізгі белгісі – 🌍ресурстың белгілі бір табиғат компонентіне жатуы (минералдық ресурстар – жер қойнауына, орман – өсімдіктер дүниесіне, су – су жүйелеріне жатады). Ал шаруашылықтық классификацияда 🚜ресурстарды пайдалану бағыты негізгі белгі болып саналады және олар материалдық игілік өндіретін (өндірістік, ауылшаруашылық) және халықтың демалуына арналған (рекреациялық) ресурстар болып бөлінеді.
2-жұп: Экологиялық жіктелім, ресурстарды тиімді игеру ережелері және экономикалық бағалау
1. Экологиялық классификация бойынша ресурстар қалай бөлінеді және сарқылатын ресурстарды үнемді пайдаланудың қандай үш жолы бар?
Экологиялық классификацияда табиғат ресурстары ⏳сарқылатын және сарқылмайтын болып бөлінеді (198-сурет). Пайдалы қазбалар сияқты қалпына келмейтін ресурстарды тиімді пайдалану үшін мына 📐үш бағыт қажет: 1) барлық пайдалы компоненттерді толық алу; 2) шығынды азайту; 3) қалдықтарды қайта өңдеу немесе жою.
2. Қайта қалпына келетін ресурстарды шексіз ұзақ пайдаланудың шарты қандай және биологиялық ресурстар үшін қандай нормативтер бекітіледі?
Белгілі бір ережелерді дұрыс сақтаған жағдайда бұл ресурстарды шексіз ұзақ пайдалануға болады. Мұнда 📋шаруашылықтық жүктеменің нормативтері басты рөл атқарады. Мысалы, 🌾жайылымда бағылатын мал саны шектеледі, ал орман шаруашылығында 🌲кесілетін ағаш мөлшері оның өсім мөлшерінен артық болмауы тиіс. Сондай-ақ орман егу мен балық өсірудің маңызы зор.
3. Табиғат ресурстарына экономикалық баға беру деген не және оның тиімділігі қандай көрсеткіштер арқылы есептеледі?
Экономикалық баға беру деген – 💰мүмкіндіктер мен игеру тиімділігін бағалау болып табылады. Игеру мүмкіндігі ресурсқа деген қажеттілікке, оның мөлшеріне, сапасы мен географиялық жағдайына байланысты. Осы факторларды есепке ала отырып, игерудің тиімділігі, яғни 📈шыққан шығын мен оның қанша уақытта өтелетіні есептеледі.
3-жұп: Аумақтық үйлесімділік, Қазақстанның ресурстық базалары және қамтамасыз етілу көрсеткіштері
1. Ресурстардың аумақтық үйлесімділігі мен «ресурстық база» ұғымы нені білдіреді және Қазақстанда қандай 5 негізгі база бар?
Ресурстар бір-біріне жақын орналасып, аумақтық үйлесім тапса, игеру тиімділігі артады (199-сурет). Ұлттық маңызы бар осындай үйлесімдерді 🔗ресурстық базалар деп атайды. Қазақстанда олар бесеу: 🛢️Батыс (басты мұнай базасы), 🚂Солтүстік (темір кені мен көмір), 🧱Орталық (мыс пен таскөмір), 🌲Шығыс (полиметалл мен орман) және 🧪Оңтүстік (кен-химия базасы).
2. Ресурстармен қамтамасыз етілу деңгейін анықтау үшін қолданылатын бірінші басты көрсеткіштің сипаты қандай?
Қамтамасыз етілуге баға беру үшін екі басты көрсеткіш қолданылады. Бірінші көрсеткіш – 👥табиғат ресурстарының халық санына қатысты мөлшері. Осы көрсеткіштің көмегімен жер шарындағы немесе елдегі 🌐барлық ресурстармен қамтамасыз етілу деңгейіне жалпылама баға беріледі.
3. Минералдық ресурстардың қамтамасыз етілу мерзімін анықтайтын екінші көрсеткіш қалай аталады және ол қалай есептеледі?
Екінші көрсеткіш – ⏱️қамтамасыз ету кезеңі деп аталады және ол тек сарқылатын минералдық ресурстарға баға беру үшін қолданылады. Ол пайдалы қазба қорының 📅қанша уақытқа (неше жылға) жететінін көрсетеді. Бұл көрсеткіш қор мөлшерін жылдық өндіру мөлшеріне бөлгенде шығатын санмен анықталады және ол жылмен өрнектеледі.