🔹 1-топ: Табиғат ресурстары және олардың классификациясы
1. Табиғат ресурстары дегеніміз не және олардың негізгілеріне нелер жатады?
Табиғат ресурстары дегеніміз – тікелей шаруашылық қызметте пайдаланылатын табиғат элементтері. Олардың негізгілері – минералдық, жер, су, гидроэнергетикалық, биологиялық, климаттық және рекреациялық ресурстар болып табылады (198-сурет). Табиғат ресурстары – экономиканың шикізаттық және энергетикалық базасы, оның дамуы мен аймақтық ұйымдасуының табиғи негізі.
2. Табиғат ресурстарын көп мақсатты пайдалану сипатына байланысты қалай айырады және олардың қандай классификациялары қолданылады?
Табиғат ресурстары әр алуан және оларды көп мақсатты пайдалану сипатына байланысты айырады (мысалы, су өндіріске, ауылшаруашылығына, халықтың пайдалануы үшін қажет). Осыған байланысты табиғат ресурстарының түрлі классификациясы жасалған. Көбінесе табиғи, шаруашылық және экологиялық классификация қолданылады.
3. Табиғи және шаруашылықтық классификациялардың негізгі белгілері мен ерекшеліктері қандай?
Табиғи классификацияның негізгі белгісі – ресурстың белгілі бір табиғат компонентіне жатуы (минералдық ресурстар – жер қойнауының, орман – өсімдіктер дүниесінің, су – жербеті және жерасты суларының ресурстары). Шаруашылықтық классификацияда табиғи ресурстарды пайдалану бағыты негізгі белгі болып саналады және ресурстар материалдық игілік (өндірістік, ауылшаруашылық) өндіретін және халықтың демалуына арналған (рекреациялық) ресурстар болып бөлінеді.
4. Экологиялық классификация бойынша табиғат ресурстары қандай топтарға бірігеді және 198-суретте олар қалай жіктелген?
Экологиялық классификацияда табиғат ресурстары сарқылатын және сарқылмайтын (қайта қалпына келетін) белгілері бойынша топтарға бірігеді. 198-суретке сәйкес: сарқылмайтын ресурстарға Күн қуаты, геотермальдық, жел, теңіз толысуы, климаттық ресурстар жатса, сарқылатын ресурстар қалпына келмейтін (минералдық/пайдалы қазбалар) және қалпына келетін (су, су қуаты, жер, биологиялық/өсімдік, жануар, ауа) болып жіктеледі.
🔹 2-топ: Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану жолдары және экономикалық баға беру
1. Сарқылатын ресурстарды (пайдалы қазбаларды) тиімді пайдалану үшін қандай 3 негізгі шара қажет?
Сарқылатын ресурстар, яғни пайдалы қазбалар (кейбіреулері болмаса) қайта қалпына келмейді. Сондықтан оларды тиімді пайдалану қажет, оған мыналар жатады: 1) барлық пайдалы компоненттерді алу; 2) шығынды азайту; 3) қалдықтарды қайта өңдеу немесе жою.
2. Сарқылмайтын ресурстарды шексіз ұзақ пайдалану үшін қандай ережелерді сақтау керек және оған қандай мысалдар келтірілген?
Сарқылмайтын ресурстардың қайтадан қалпына келу мүмкіндігі бар, белгілі бір ережелерді дұрыс сақтаған жағдайда оларды шексіз ұзақ пайдалануға болады. Биологиялық және жер ресурстары үшін ондай ережеге шаруашылықтық жүктеменің нормативтері жатады. Мысалы, жайылымда бағуға болатын мал санын шектейді, ал орманды пайдалануда кесілетін ағаш мөлшері оның өсім мөлшерінен артық болмауы керек. Сондай-ақ орман егудің, балық өсірудің үлкен маңызы бар.
3. Табиғат ресурстарына экономикалық баға беру деген не және игеру мүмкіндігі мен тиімділігі қандай факторларға байланысты есептеледі?
Табиғат ресурстарын игермей тұрып, оның шаруашылық сипатына (экономикалық) баға беріледі. Экономикалық баға беру деген – мүмкіндіктер мен игеру тиімділігін бағалау болып табылады. Игеру мүмкіндігі ресурсқа деген қажеттілікке, оның мөлшеріне, сапасы мен географиялық жағдайына байланысты. Осы факторларды есепке ала отырып, игерудің тиімділігі, яғни шыққан шығын мен оның қанша уақытта өтелетіні есептеледі.
4. Аумақтық үйлесімділік игеру тиімділігіне қалай әсер етеді және Кенді Алтайлық үйлесім қандай ресурстардың бірігуіне негізделген?
Егер әртүрлі табиғат ресурстары бір-біріне жақын орналасып, аумақтық үйлесім болған кезде игеру тиімділігі де артады (199-сурет). Мысалы, Кенді Алтайдағы мырыш өндіру полиметалл рудаларының қоры мен Ертістің гидроэнергетикалық ресурстарының бірігуіне негізделген.
🔹 3-топ: Қазақстанның ресурстық базалары және қамтамасыз етілуін бағалау көрсеткіштері
1. Ресурстық базалар дегеніміз не, Қазақстанда олардың қандай 5 түрі бар және олардың басты ерекшеліктері қандай?
Ұлттық маңызы бар әрі үлкен аумақтарды алып жатқан ресурстардың үйлесімі ресурстық базалар деп аталады. Қазақстанда олар бесеу: Батыс (еліміздің басты мұнай базасы), Солтүстік (темір кені мен көмір), Орталық (мыс кені мен таскөмір), Шығыс (полиметалл және орман) және Оңтүстік (кен-химия базасы).
2. Табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілуге баға беру үшін қолданылатын бірінші көрсеткіштің мәні неде?
Табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілуге баға беру үшін екі басты көрсеткіш қолданылады. Бірінші көрсеткіш – табиғат ресурстарының халық санына қатысты мөлшері болып табылады. Осы бірінші көрсеткіштің көмегі арқылы барлық ресурстармен қамтамасыз етілуге баға беріледі.
3. Табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілуге баға берудің екінші көрсеткіші қалай аталады және ол қандай ресурстар үшін қолданылады?
Екінші көрсеткіш – қамтамасыз ету кезеңі деп аталады. Бұл көрсеткіш жалпы ресурстарға емес, тек сарқылатын, яғни минералдық ресурстарға баға беру үшін ғана қолданылады.
4. Қамтамасыз ету кезеңі нені көрсетеді және ол қалай есептеледі?
Қамтамасыз ету кезеңі белгілі бір мөлшерде өндірілген кезде пайдалы қазбаның қоры қанша уақытқа (неше жылға) жететіндігін көрсетеді. Сондықтан қамтамасыз ету кезеңі қор мөлшерін өндіру мөлшеріне бөлгенде шығатын санмен есептеледі және ол жылмен беріледі.