1-жұп: Қазақстан халқының саны, серпіні және ұлттық санақтар тарихы
1. Демографиялық жағдай нені білдіреді және оны зерттеумен қандай ғылым айналысады?
Демографиялық жағдай халықтың белгілі бір уақыттағы (мысалы, биылғы жылғы) сандық жағдайын көрсетеді. Халықтың санын, оның табиғи қозғалысын (туу, өлу) және құрылымын зерттейтін 📚демография ғылымы жауап береді. Ол халық санының қалай және неліктен өзгеріп отыратынын анықтайды.
2. Қазақстанның халық саны бойынша әлемдегі орны қандай және болашаққа қандай межелер қойылған?
Еліміздің халық саны 📈20 млн адамнан асады. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан әлемде 🌐62-орында тұр және орташа мемлекеттер қатарына жатады. Халық санын көбейту – басты мәселенің бірі. Жуық арадағы меже: 2030 жылы халық санын 22,5 млн-ға және 2050 жылы 30 млн-ға дейін жеткізу болып табылады.
3. Халық санағы қанша уақытта жүргізіледі және еліміз егемендік алғалы бері қай жылдары өтті?
Халық саны жөніндегі толық мәліметті 📋халық санағы береді. Олар тұрақты түрде ⏳он жылда бір рет жүргізіледі. Алғашқы санақ 1897 ж. өтсе, егемен мемлекет болғаннан бері үш ұлттық халық санағы болды: біріншісі – 1999 ж., екіншісі – 2009 ж. және үшіншісі – 2021 ж. Жалпы тарих бойынша елімізде халық саны 4,5 есеге өсті.
2-жұп: Халықтың табиғи және механикалық қозғалысы, абсолюттік пен салыстырмалы көрсеткіштер
1. Тұрғындар санының өзгеруіне әсер ететін қандай екі негізгі себеп (фактор) бар?
Тұрғындар саны екі түрлі себепке байланысты. 👶Бірінші себеп – туу мен өлудің нәтижесінде ұрпақ ауысуы (халықтың табиғи өсімі). 🧳Екінші себеп – адамдардың қоныс аударуы, яғни келуі мен кетуі. Оны халықтың механикалық қозғалысы немесе миграция (көші-қон) деп атайды (186-сурет).
2. Табиғи өсім дегеніміз не және депопуляция (халықтың азаюы) үдерісі қалай пайда болады?
Халықтың табиғи қозғалысының басты көрсеткіштері – туу және өлу болып табылады. Туғандар мен өлгендер санының айырмашылығы ⚖️табиғи өсімді құрайды. Ал егер елде өлім саны туу көрсеткішінен артық болса, халықтың азаю үдерісі, яғни 📉депопуляция пайда болады.
3. Демографиядағы абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштер қалай есептеледі (2023 жылғы мысал)?
📊Абсолюттік көрсеткіштер мың не миллион адаммен беріледі (мысалы, 2023 ж. 388 мың адам туып, 131 мың адам өлді). 📐Салыстырмалы көрсеткіштер 1000 адамға шаққанда ‰ (промилле) есебімен коэффициент арқылы шығарылады. 2023 жылғы 19 900 мың тұрғынға шаққандағы пропорция нәтижесі: туу – 19,5‰, өлу – 6,6‰, ал табиғи өсім – 12,9‰ болды.
3-жұп: Халық өсуінің тарихи типтері, демографиялық толқындар және мемлекеттік қолдау
1. Халық саны өсуінің қандай тарихи типтері бар және «демографиялық жарылыс» деген не?
Өсудің үш типі бар: 🏛️ежелгі (архетип), 🌾дәстүрлік (өсім 12‰-ден көп) және 🏙️қазіргі (өсім 12‰-ден аз) типтер. Өлу көрсеткіші күрт азайып, туу жоғары болып, халық санының өте жылдам өсуін (жылына 2%-дан жоғары) 🌋демографиялық жарылыс дейді. Қазақстанда ол әл-ауқаттың жақсаруымен 1950-ші және 1960 ж. басында болды.
2. Демографиялық толқынның мәні неде және 2025–2026 жылдары қандай құбылыс күтіледі?
🌊Демографиялық толқын – халық саны көп және аз ұрпақтардың шамамен 25 жыл сайын алмасып келуі. 1980 жылдардағы жоғары толқыннан кейін, 1990 жылдардағы тығырықтың «жаңғырығы» әсерінен туудың төмендеу толқынының ең түбі және көбеюдің заманауи түрі дәл осы ⏳2025–2026 жылдары болады, содан кейін дәстүрлі көбеюге кезекті көтерілу басталады.
3. Мемлекет туу деңгейін арттыру үшін қандай демографиялық саясат пен шараларды қолданады?
Елімізде туу мен көпбалалы болуды қолдайтын белсенді 🎯демографиялық саясат жүреді. Мемлекет жәрдемақы төлеп, әйелдерге ұзақ демалыс береді. Көпбалалы аналарға 🥇«Алтын алқа» мен 🥈«Күміс алқа» наградалары, жеңілдіктер беріледі. Сондай-ақ, балаларға қаржылық қолдау көрсету мақсатында 💰«Балаларға арналған ұлттық қор» бағдарламасы іске қосылды.